मशरूम शेतीसाठी प्रशिक्षण कुठे घ्यावे? कृषी विद्यापीठे, कृषी विभाग आणि प्रशिक्षण संस्था

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी मशरूम शेती प्रशिक्षणाची माहिती. कृषी विज्ञान केंद्र, कृषी विद्यापीठ, कृषी विभाग आणि प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिक प्रशिक्षण निवडताना महत्त्वाच्या टिप्स.

मशरूम शेतीकडे कृषीपूरक व्यवसाय आणि ग्रामीण उद्योजकतेची संधी म्हणून पाहिले जात आहे. मात्र मशरूम उत्पादन हे पारंपरिक पिकांपेक्षा काहीसे वेगळे असल्यामुळे योग्य प्रशिक्षण घेतल्याशिवाय मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करणे टाळणे महत्त्वाचे आहे. स्पॉनची निवड, पेंढ्याची तयारी, पाश्चरायझेशन, बॅग भरणे, तापमान व आर्द्रता नियंत्रण, स्वच्छता, रोग-कीड व्यवस्थापन, काढणी, पॅकिंग आणि बाजारपेठ अशा अनेक बाबी प्रत्यक्ष प्रशिक्षणातून समजून घेता येतात. त्यामुळे मशरूम शेती सुरू करू इच्छिणाऱ्या शेतकरी, महिला बचत गट आणि तरुणांनी सर्वप्रथम विश्वसनीय संस्थेकडून प्रत्यक्ष प्रशिक्षण घेण्याला प्राधान्य द्यावे.

कृषी विज्ञान केंद्रातून प्रशिक्षण

मशरूम शेतीचे प्रशिक्षण घेण्यासाठी कृषी विज्ञान केंद्रे (KVK) हा शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा पर्याय आहे. विविध KVK मध्ये शेतकरी, ग्रामीण युवक आणि महिलांसाठी मशरूम उत्पादनासंबंधी प्रशिक्षण व प्रात्यक्षिके आयोजित केली जातात. उदाहरणार्थ, KVK यवतमाळच्या अधिकृत माहितीनुसार तेथे ऑयस्टर मशरूम उत्पादनाचे तंत्रज्ञान प्रसारित करण्यासाठी स्वतंत्र मशरूम युनिट आहे आणि इच्छुक शेतकऱ्यांसाठी प्रशिक्षण व पद्धत प्रात्यक्षिके आयोजित केली जातात. 

त्याचप्रमाणे KVK हिवरा, गोंदिया येथे जानेवारी २०२६ मध्ये तीन दिवसांचे निवासी मशरूम उत्पादन तंत्रज्ञान प्रशिक्षण आयोजित करण्यात आले होते. यावरून KVK पातळीवर प्रत्यक्ष आणि अल्पकालीन प्रशिक्षणाचे आयोजन होत असल्याचे दिसून येते. 

म्हणून आपल्या जिल्ह्यातील KVK मध्ये मशरूम प्रशिक्षणाची आगामी तारीख, शुल्क, पात्रता, उपलब्ध जागा आणि प्रशिक्षणाचा अभ्यासक्रम याबाबत थेट चौकशी करणे योग्य ठरेल.

कृषी विद्यापीठांमध्ये प्रशिक्षणाची संधी

महाराष्ट्रातील कृषी विद्यापीठांमध्ये मशरूम उत्पादनाशी संबंधित संशोधन, शिक्षण आणि विस्तारकार्य केले जाते. त्यामुळे तांत्रिक माहिती मिळवण्यासाठी कृषी विद्यापीठांच्या संबंधित विभागांशी संपर्क साधता येतो.

महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी (MPKV) अंतर्गत विस्तार केंद्रांमार्फत अल्पकालीन प्रशिक्षण आणि शेतकरी प्रशिक्षण आयोजित करण्याचे काम केले जाते. विद्यापीठाच्या अधिकृत माहितीनुसार जळगावसह विविध ठिकाणी District Extension Centres कार्यरत आहेत. 

MPKVच्या संशोधन माहितीनुसार कृषी महाविद्यालय, पुणे येथे मशरूमशी संबंधित संशोधन कार्य केले जाते आणि तेथे AICRP on Mushroom अंतर्गत कार्याचा उल्लेख आहे. अधिकृत संपर्क माहितीत मशरूमशी संबंधित ई-मेलही दिलेला आहे. 

डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला

विदर्भातील शेतकऱ्यांसाठी डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला (PDKV) आणि त्याच्या कृषी विज्ञान केंद्रांकडेही मशरूम प्रशिक्षणासाठी महत्त्वाची भूमिका आहे.

विद्यापीठाच्या वनस्पती रोगशास्त्र विभागाच्या माहितीनुसार मशरूम लागवडीसंबंधी शेतकरी प्रशिक्षण नियमितपणे आयोजित केले जाते. तसेच मशरूम स्पॉन उत्पादन, पाश्चराइज्ड कंपोस्ट आणि मशरूम प्रक्रिया यांसारख्या बाबींचाही उल्लेख आहे. 

अशाच प्रकारे KVK सेलसुरा, वर्धा येथे ग्रामीण युवकांसाठी मशरूम ग्रोअर प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला होता. त्या प्रशिक्षणामध्ये उत्पादन तंत्रज्ञानाबरोबर अर्थशास्त्र, मार्केटिंग, रोग-कीड व्यवस्थापन आणि प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिकांचा समावेश होता. 

महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी कुठे चौकशी करावी?

मशरूम शेतीचे प्रशिक्षण शोधताना खालील संस्थांना प्राधान्य देता येईल:

१. कृषी विज्ञान केंद्र (KVK)
आपल्या जिल्ह्यातील KVK मध्ये मशरूम प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके किंवा उद्योजकता प्रशिक्षण सुरू आहे का याची चौकशी करावी.

२. कृषी विद्यापीठे
मशरूम उत्पादनाशी संबंधित विभाग, संशोधन केंद्र किंवा विस्तार विभागाशी संपर्क साधावा.

३. कृषी विभाग
तालुका कृषी अधिकारी, जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी कार्यालय किंवा संबंधित कृषी अधिकाऱ्यांकडून प्रशिक्षण कार्यक्रमांची माहिती घ्यावी.

४. कृषी संशोधन केंद्रे
काही कृषी संशोधन केंद्रे व विस्तार केंद्रे शेतकऱ्यांसाठी अल्पकालीन प्रशिक्षण आयोजित करतात.

५. कृषी महाविद्यालये
मशरूम उत्पादनाशी संबंधित प्रात्यक्षिक युनिट किंवा प्रशिक्षण कार्यक्रम उपलब्ध आहेत का हे तपासता येते.

जळगाव जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाची माहिती

जळगाव परिसरातील शेतकऱ्यांनी महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाच्या जळगाव येथील District Extension Centre तसेच स्थानिक कृषी विभाग आणि जवळच्या कृषी विज्ञान केंद्राशी संपर्क साधून मशरूम प्रशिक्षणाबाबत माहिती घ्यावी. MPKVच्या अधिकृत माहितीनुसार जळगाव येथे District Extension Centre कार्यरत असून अल्पकालीन आणि शेतकरी प्रशिक्षण आयोजित करण्याचे कार्य या विस्तार केंद्रांचे आहे. 

प्रशिक्षणाची तारीख, उपलब्ध जागा आणि शुल्क वेळोवेळी बदलू शकते. त्यामुळे जुन्या सोशल मीडिया पोस्टवर अवलंबून न राहता संस्थेच्या अधिकृत वेबसाइट किंवा कार्यालयातून अद्ययावत माहिती घेणे अधिक सुरक्षित आहे.

प्रशिक्षणामध्ये काय शिकवले पाहिजे?

फक्त मशरूमची बॅग तयार करून दाखवणारे प्रशिक्षण पुरेसे नाही. व्यावसायिक उत्पादन करायचे असल्यास प्रशिक्षणामध्ये शक्यतो खालील बाबींचा समावेश असावा.

• मशरूमच्या विविध प्रकारांची ओळख
• स्थानिक हवामानानुसार योग्य मशरूमची निवड
• दर्जेदार स्पॉनची ओळख
• पेंढ्याची निवड व तयारी
• सब्स्ट्रेट तयार करण्याची पद्धत
• पाश्चरायझेशन/निर्जंतुकीकरण
• मशरूम बॅग तयार करणे
• स्पॉन मिसळण्याची योग्य पद्धत
• मायसेलियम वाढीचे व्यवस्थापन
• तापमान व आर्द्रता नियंत्रण
• हवेच्या खेळती व्यवस्थापन
• रोग व दूषितीकरण नियंत्रण
• काढणीची योग्य वेळ
• ग्रेडिंग व पॅकिंग
• ताज्या मशरूमची साठवणूक
• विक्री व बाजारपेठ व्यवस्थापन
• उत्पादन खर्च व नफा मोजण्याची पद्धत
• मूल्यवर्धित उत्पादनांची माहिती

अशा प्रकारचे प्रशिक्षण घेतल्यास शेतकऱ्याला फक्त उत्पादनाची प्रक्रिया नव्हे तर संपूर्ण व्यवसाय समजून घेण्यास मदत होते.

फक्त प्रमाणपत्र पाहून प्रशिक्षण निवडू नका

आज मशरूम शेतीच्या नावाखाली अनेक प्रशिक्षण कार्यक्रम उपलब्ध असू शकतात. त्यामुळे प्रशिक्षण निवडताना केवळ “सर्टिफिकेट मिळते” याकडे पाहू नये.

प्रशिक्षण देणारी संस्था कोण आहे, प्रशिक्षकाचा प्रत्यक्ष अनुभव काय आहे, प्रशिक्षणामध्ये प्रात्यक्षिक आहे का, प्रशिक्षणानंतर तांत्रिक मार्गदर्शन मिळते का आणि उत्पादन युनिट प्रत्यक्ष पाहण्याची संधी आहे का, हे तपासावे.

प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिक असलेले प्रशिक्षण अधिक उपयुक्त

मशरूम शेती ही प्रत्यक्ष कामातून अधिक चांगली समजते. त्यामुळे फक्त सभागृहातील व्याख्यानापेक्षा मशरूम उत्पादन युनिटला भेट, बॅग तयार करण्याचे प्रात्यक्षिक, स्पॉन मिसळणे, आर्द्रता व्यवस्थापन आणि काढणीचे प्रात्यक्षिक असलेले प्रशिक्षण अधिक उपयुक्त ठरू शकते.

प्रशिक्षणादरम्यान स्वतःच्या प्रश्नांची उत्तरे मिळवणे आणि प्रशिक्षकाकडून प्रत्यक्ष काम करून घेणे महत्त्वाचे आहे.

प्रशिक्षणानंतर लगेच मोठी गुंतवणूक करू नका

प्रशिक्षण घेतल्यानंतर अनेकांना लगेच मोठे मशरूम युनिट सुरू करण्याची इच्छा होते. मात्र सुरुवातीला छोट्या प्रमाणावर प्रायोगिक बॅच घेणे अधिक सुरक्षित ठरू शकते.

उदाहरणार्थ:

प्रशिक्षण → छोटा प्रयोग → उत्पादनाचा अनुभव → खर्चाची नोंद → बाजारपेठेची चाचणी → सुधारणा → उत्पादन वाढ

या पद्धतीने सुरुवात केल्यास चुका झाल्यास होणारे आर्थिक नुकसान तुलनेने मर्यादित राहू शकते.

प्रशिक्षण घेताना स्पॉनबाबत विशेष माहिती घ्या

मशरूम व्यवसायात स्पॉनची गुणवत्ता अत्यंत महत्त्वाची आहे. त्यामुळे प्रशिक्षण घेताना स्पॉन कुठून घ्यायचा, दर्जेदार स्पॉन कसा ओळखायचा, किती दिवस साठवता येतो आणि खराब स्पॉनची लक्षणे कोणती याबाबत सविस्तर माहिती घ्यावी.

फक्त प्रशिक्षण देणाऱ्या व्यक्तीकडून स्पॉन खरेदी करणे आवश्यक आहे असे समजू नये. स्वतंत्रपणे दर्जेदार आणि विश्वासार्ह स्रोतांची माहिती घेणे चांगले.

बाजारपेठेचे प्रशिक्षणही तितकेच महत्त्वाचे

मशरूम शेतीमध्ये उत्पादन करणे ही व्यवसायाची फक्त एक बाजू आहे. उत्पादन विकले गेले नाही तर आर्थिक गणित बिघडू शकते.

त्यामुळे प्रशिक्षणामध्ये:

• स्थानिक बाजारपेठ
• हॉटेल व रेस्टॉरंट
• भाजी विक्रेते
• सुपरमार्केट
• थेट ग्राहक
• WhatsApp ऑर्डर
• ऑनलाइन मार्केटिंग
• पॅकिंग व ब्रँडिंग

याबाबत माहिती मिळणे महत्त्वाचे आहे.

प्रशिक्षणासाठी शुल्क किती असते?

मशरूम प्रशिक्षणाचे शुल्क सर्व संस्थांमध्ये समान नसते. काही शासकीय किंवा कृषी संस्थांचे कार्यक्रम अल्पकालीन असू शकतात, तर काही निवासी किंवा उद्योजकता प्रशिक्षण कार्यक्रमांचे शुल्क वेगळे असू शकते.

त्यामुळे “मशरूम प्रशिक्षणासाठी एवढेच शुल्क असते” असा निश्चित आकडा सांगणे योग्य नाही. प्रशिक्षणाची कालावधी, संस्था, सुविधा, प्रात्यक्षिके, निवासी व्यवस्था आणि अभ्यासक्रम यानुसार शुल्क बदलू शकते.

ऑनलाइन प्रशिक्षण पुरेसे आहे का?

ऑनलाइन व्हिडिओ आणि प्रशिक्षण सामग्रीमधून मशरूम शेतीची प्राथमिक माहिती मिळू शकते. मात्र प्रथमच व्यवसाय सुरू करणाऱ्यांसाठी प्रत्यक्ष प्रशिक्षणाचा अनुभव अधिक उपयुक्त ठरू शकतो.

विशेषतः पेंढ्याची ओलावा पातळी, बॅग भरणे, स्वच्छता, स्पॉन मिसळणे, दूषित बॅग ओळखणे आणि आर्द्रता व्यवस्थापन यांसारख्या बाबी प्रत्यक्ष पाहिल्यास अधिक चांगल्या प्रकारे समजतात.

त्यामुळे ऑनलाइन माहितीचा उपयोग पूरक शिक्षणासाठी करावा आणि शक्य असल्यास प्रत्यक्ष प्रशिक्षण घ्यावे.

प्रशिक्षण निवडण्यापूर्वी ही तपासणी करा

✔ प्रशिक्षण संस्था विश्वासार्ह आहे का?

✔ प्रशिक्षकाला प्रत्यक्ष मशरूम उत्पादनाचा अनुभव आहे का?

✔ प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिक आहे का?

✔ मशरूम उत्पादन युनिटला भेट दिली जाते का?

✔ स्पॉनची माहिती दिली जाते का?

✔ रोग व दूषितीकरण व्यवस्थापन शिकवले जाते का?

✔ उत्पादन खर्च व बाजारपेठ यावर मार्गदर्शन आहे का?

✔ प्रशिक्षणानंतर तांत्रिक मदत मिळते का?

✔ प्रमाणपत्रासोबत प्रत्यक्ष कौशल्य मिळते का?

✔ संस्थेची माहिती अधिकृत माध्यमातून पडताळता येते का?

कृषी विद्यापीठांची माहिती कुठे तपासावी?

महाराष्ट्रातील कृषी विद्यापीठे आणि त्यांच्या विस्तार यंत्रणांच्या अधिकृत वेबसाइटवर प्रशिक्षण, कार्यक्रम, संशोधन आणि संपर्काची माहिती उपलब्ध होऊ शकते. उदाहरणार्थ, MPKVच्या अधिकृत संकेतस्थळावर विस्तार केंद्रे, प्रशिक्षण आणि कृषी शिक्षणासंबंधी माहिती दिली जाते. 

तसेच PDKVच्या अधिकृत वेबसाइटवर मशरूम उत्पादनाशी संबंधित प्रशिक्षण आणि तांत्रिक कामाची माहिती उपलब्ध आहे. 

मशरूम शेती सुरू करण्यापूर्वी “प्रशिक्षण कुठे घ्यावे?” हा प्रश्न “मशरूमचे उत्पादन कसे करावे?” इतकाच महत्त्वाचा आहे. योग्य प्रशिक्षणामुळे पेंढ्याची तयारी, स्पॉनची निवड, बॅग तयार करणे, तापमान-आर्द्रता व्यवस्थापन, दूषितीकरण नियंत्रण आणि काढणी याबाबत प्रत्यक्ष ज्ञान मिळते.

शेतकऱ्यांनी आपल्या परिसरातील कृषी विज्ञान केंद्र, कृषी विभाग, कृषी विद्यापीठ, कृषी संशोधन केंद्र किंवा कृषी महाविद्यालय यांच्याकडे प्रशिक्षणाची माहिती घ्यावी. जळगाव जिल्ह्यातील इच्छुकांनी MPKVच्या जळगाव येथील विस्तार केंद्रासह स्थानिक कृषी विभागाशी संपर्क साधून आगामी प्रशिक्षण कार्यक्रमांची माहिती मिळवावी. 

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे प्रशिक्षण घ्या, छोट्या प्रमाणावर प्रयोग करा, उत्पादनाची नोंद ठेवा, बाजारपेठ तपासा आणि त्यानंतरच व्यवसायाचा विस्तार करा. मशरूम शेतीमध्ये तांत्रिक ज्ञानाइतकेच बाजारपेठेचे ज्ञान आणि आर्थिक नियोजनही महत्त्वाचे आहे.

मशरूम शेती A to Z – भाग २४ मध्ये:

मशरूम शेतीसाठी कर्ज व सरकारी योजनांची माहिती; अर्ज करण्यापूर्वी काय पाहावे?

या भागात मशरूम व्यवसायासाठी कर्ज घेताना कोणत्या बाबी तपासाव्यात, प्रकल्प अहवालात काय असावे, अनुदान/योजनेची माहिती कुठे पडताळावी आणि अर्ज करताना कोणत्या चुका टाळाव्यात याबाबत माहिती पाहूया.