पक्षीमित्र राजेंद्र गाडगीळ यांनी ‘बिग बटरफ्लाय मंथ’च्या माध्यमातून फुलपाखरांचे निरीक्षण, अधिवास संवर्धन आणि जनजागृतीचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे.
सप्टेंबर महिना सुरू झाला की निसर्गाच्या कुशीत एक वेगळीच लगबग जाणवते. पानापानांवर, फुलाफुलांवर रंगांची उधळण करणारे, नाजूक पंखांचे हे प्रवासी म्हणजे फुलपाखरे. त्यांच्या याच अद्भुत विश्वाचे स्वागत करण्यासाठी आता सप्टेंबर महिना ‘बिग बटरफ्लाय मंथ’ म्हणून साजरा केला जातो. हा केवळ एक महिना नसून फुलपाखरांच्या आयुष्याची ओळख करून घेण्याचा आणि त्यांच्या संरक्षणासाठी हातभार लावण्याचा एक सुंदर प्रयत्न आहे.
फुलपाखरे म्हणजे निसर्गाची शोभा असली तरी त्यांचे महत्त्व केवळ सौंदर्यापुरते मर्यादित नाही. ती परागसिंचनाचे (Pollination) अत्यंत महत्त्वाचे काम करतात, ज्यामुळे अनेक वनस्पती, फुले आणि फळे यांची निर्मिती होते. निसर्गाच्या अन्नसाखळीतील (Food chain) ती महत्त्वाची घटक आहेत. त्यांच्या पंखांवरील नक्षी आणि रंगांची विविधता थक्क करणारी असून **’ब्लू मॉर्मोन’**सारखे फुलपाखरू महाराष्ट्राचे राज्य फुलपाखरू म्हणून ओळखले जाते.
फुलपाखरांचे निरीक्षण करताना त्यांचे जीवनचक्र आणि शरीररचना समजून घेणे गरजेचे आहे. अंडी (Egg), अळी (Larva/सुरवंट), कोष (Pupa) आणि प्रौढ (Adult) अशा चार अवस्थांमधून जाणारे हे रूप पालटणे म्हणजे ‘रूपांतरण’ (Metamorphosis) होय. प्रौढ फुलपाखराच्या शरीराचे मस्तक (Head), वक्ष (Thorax) आणि उदर (Abdomen) असे तीन प्रमुख भाग असतात. डोक्यावरील शृंगिका (Antennae) त्यांना गंध ओळखण्यास मदत करतात, तर पंखांवरील सूक्ष्म खवले (Scales) त्यांना रंग आणि नक्षी देतात. ‘बिग बटरफ्लाय मंथ’ साजरा करण्यामागे प्रजातींची गणना करणे, त्यांच्या अधिवासाचा अभ्यास करणे आणि तो सुरक्षित ठेवणे हे मुख्य उद्देश आहेत.
या मोहिमेत नागरिक, विद्यार्थी आणि निसर्गप्रेमी सहभागी होऊ शकतात. आपल्या बागेत किंवा शेतात येणाऱ्या फुलपाखरांचे निरीक्षण करून त्यांच्या नोंदी ठेवणे, बागेत वा बालकनीत झेंडू, जास्वंद, कण्हेर, अडुळसा, लिंबू, कढीपत्ता यांसारखी झाडे लावून फुलपाखरू उद्यान तयार करणे, त्यांचे फोटो काढून ‘iNaturalist’ सारख्या ॲपवर नोंदवणे आणि इतरांमध्ये जागरूकतेचा प्रसार करणे यांतून आपणही योगदान देऊ शकतो.
चला तर मग, या सप्टेंबर महिन्यात आपल्या डोळ्यांतील कुतूहल जागे करूया आणि या चिमुकल्या पाहुण्यांच्या अद्भुत विश्वात डोकावूया. ही फुलपाखरे केवळ सुंदर नसून पर्यावरणाचे आरोग्य दर्शवणारे संवेदनशील जीव आहेत आणि त्यांच्यासाठी सुरक्षित जग निर्माण करणे हे आपले सर्वांचे कर्तव्य आहे.
राजेंद्र गाडगीळ हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सक्रिय योगदानकर्ता असून सामाजिक,शैक्षणिक, पर्यावरण आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष लेखनाच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी लेख प्रकाशित करतात.
मो. 8999809416, email- gadgilrd@gmail.com
