जागतिक ओझोन दिनानिमित्त पर्यावरण संरक्षण, ओझोन थराचे महत्त्व, ओझोन क्षयाचे परिणाम आणि नागरिकांची पर्यावरण संरक्षणातील भूमिका याविषयी सविस्तर लेख.
पर्यावरणाचे संरक्षण व संवर्धन करण्यासाठी तसेच निसर्गातील अनेक साधनसंपत्तीचा ऱ्हास होऊ नये, यासाठी मानवाला अनेक प्रयत्न करावे लागत आहेत. दिवसेंदिवस वाढत असलेली जगाची लोकसंख्या आणि त्या लोकसंख्येच्या गरजांची पूर्तता करण्यासाठी आवश्यक असलेली साधनसंपत्ती मानवाला निसर्गातूनच मिळवावी लागते. वाढत्या लोकसंख्येच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी मानव निसर्गातील संसाधनांचा वापर, उपभोग आणि विविध प्रकारे उपयोग करत आला आहे. त्यामुळे मानवाचे संपूर्ण आयुष्य पर्यावरणावर अवलंबून आहे.
सेम्पल या शास्त्रज्ञाच्या मते, मानवाची निर्मिती ही निसर्गातच झालेली आहे. कारण मानवाच्या जन्मापासून ते मृत्यूपर्यंतच्या सर्व अवस्था आणि व्यवस्था या पर्यावरणावर अवलंबून असतात. वाढत्या लोकसंख्येमुळे पर्यावरणातील अनेक साधनसंपत्तीवर मोठा ताण पडत चालला आहे. त्यामुळे अनेक समस्या उद्भवत असून, मानवाला या समस्यांचा सामना करावा लागत आहे.
जागतिक पातळीवर विचार केला, तर पर्यावरणासमोरील प्रमुख समस्यांमध्ये हवामान बदल, जागतिक तापमानवाढ, ओझोन थराचा क्षय, आम्लपर्जन्य, हवेचे प्रदूषण आणि जलप्रदूषण यांचा समावेश होतो. या समस्या कमी करण्यासाठी मानवाने प्रयत्न करणे गरजेचे आहे.
१६ सप्टेंबर हा जागतिक ओझोन संरक्षण दिवस म्हणून साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्र संघटनेच्या पुढाकाराने ओझोन थराच्या संरक्षणाबाबत जनजागृती करण्यासाठी हा दिवस महत्त्वाचा मानला जातो.
ओझोनचा शोध
ओझोन वायूचा शोध १९१३ मध्ये भौतिकशास्त्रज्ञ चार्ल्स फॅब्री आणि हेन्री बुईसन यांनी लावला. सूर्यप्रकाशातील अतिनील किरणे ओझोनचा थर शोषून घेतो, हे त्यांनी स्पष्ट केले.
स्टॉकहोम परिषद आणि पर्यावरण संरक्षण
जागतिक पर्यावरणीय समस्यांवर चर्चा करण्यासाठी ५ जून १९७२ रोजी स्वीडनमधील स्टॉकहोम येथे पहिली आंतरराष्ट्रीय पर्यावरण परिषद झाली. या परिषदेला स्टॉकहोम परिषद असेही म्हटले जाते.
या परिषदेची मुख्य संकल्पना “फक्त एकच पृथ्वी” अशी होती. या पृथ्वीचे संरक्षण करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे, हा संदेश या परिषदेतून देण्यात आला.
या परिषदेचे प्रमुख उद्देश पुढीलप्रमाणे होते :
- पर्यावरणाचे संरक्षण व संवर्धन करणे आणि प्रत्येक देशाचा आर्थिक विकास व नैसर्गिक संसाधनांमध्ये संतुलन राखणे.
- नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा मर्यादित व विवेकी वापर करणे.
- पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी व संवर्धनासाठी प्रत्येक देशाचे सहकार्य व सहभाग मिळवणे.
- मानवाचा हस्तक्षेप असलेल्या आस्थापना तसेच नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या ठिकाणी पर्यावरणविषयक कायद्यांची निर्मिती व अंमलबजावणी करणे.
- विविध पातळ्यांवर पर्यावरणपूरक उपक्रम, स्पर्धा, कार्यक्रम व परिषदा आयोजित करून जनजागृती करणे.
५ जून हा जागतिक पर्यावरण दिन, तर १६ सप्टेंबर हा जागतिक ओझोन दिवस म्हणून साजरा केला जातो.
ओझोन : पृथ्वीचे सुरक्षा कवच
ओझोन दिवस साजरा करणे म्हणजे पृथ्वीच्या संरक्षणाच्या जबाबदारीची जाणीव करून देणे होय. या विश्वात जीवसृष्टी असलेली पृथ्वी ही अद्वितीय आहे. पृथ्वीवरील जीवनासाठी वातावरण, जलावरण आणि जीवावरण यांना महत्त्वाचे स्थान आहे.
वातावरण प्रामुख्याने विविध वायू, पाण्याची वाफ आणि धूलिकणांनी बनलेले आहे. या वातावरणात नायट्रोजन, ऑक्सिजन, कार्बन डायऑक्साइड आणि ओझोन यांसारखे विविध वायू आढळतात.
वातावरणातील ओझोन वायूचे प्रमाण अत्यंत कमी असले, तरी त्याचे महत्त्व मात्र खूप मोठे आहे. ओझोनचा थर भूपृष्ठापासून साधारण १५ ते ३५ किलोमीटर उंचीवर आढळतो.
सूर्यापासून पृथ्वीवर येणाऱ्या किरणांमध्ये विविध प्रकारचे अतिनील किरणे (UV Rays) असतात. ओझोनचा थर या किरणांपैकी मोठ्या प्रमाणातील घातक अतिनील किरणे शोषून घेतो. त्यामुळे त्यांचा थेट परिणाम पृथ्वीवरील जीवसृष्टीवर होण्यापासून संरक्षण मिळते.
म्हणूनच ओझोनला “पृथ्वीचे सुरक्षा कवच” असे म्हटले जाते.
ओझोन थराचा क्षय का होतो?
मानवाच्या वाढत्या गरजा, औद्योगिकीकरण, वाहतूक व्यवस्था आणि विविध रसायनांच्या अतिवापरामुळे वातावरणावर विपरीत परिणाम होत आहेत. ओझोन थराच्या संरक्षणासाठी मानवनिर्मित रसायनांचा वापर कमी करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
ओझोन क्षयाची प्रमुख कारणे पुढीलप्रमाणे सांगता येतील :
- क्लोरोफ्लोरोकार्बन (CFC) यांसारख्या ओझोन क्षयकारी पदार्थांचा वापर.
- कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात वापरली जाणारी विविध रासायनिक द्रव्ये व कीटकनाशके.
- रॉकेट, विमान, क्षेपणास्त्र आणि हेलिकॉप्टर यांसारख्या साधनांमधून होणारे उत्सर्जन.
- वाहनांमधून होणारे विविध प्रकारचे वायू उत्सर्जन तसेच रेफ्रिजरेटर व वातानुकूलन यंत्रणांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काही ओझोन क्षयकारी पदार्थांचा वापर.
- युद्धांमुळे होणारे मोठ्या प्रमाणातील प्रदूषण व विविध वायूंचे उत्सर्जन.
- जागतिक तापमानवाढ आणि वाढते हवेचे प्रदूषण यांचाही वातावरणीय प्रक्रियांवर परिणाम होतो.
ओझोन क्षयाचे परिणाम
ओझोन थराच्या क्षयामुळे पृथ्वीवरील पर्यावरण आणि जीवसृष्टीवर विविध प्रकारचे परिणाम होऊ शकतात.
- १९८५ मध्ये अंटार्क्टिकावरील ओझोन थरात मोठ्या प्रमाणात घट झाल्याचे निदर्शनास आले. यानंतर ओझोन थराच्या संरक्षणाकडे जागतिक स्तरावर गांभीर्याने पाहिले गेले.
- ओझोन क्षयकारी पदार्थांच्या वाढत्या प्रमाणामुळे वातावरणातील ओझोन थराला हानी पोहोचते.
- सूर्यापासून येणाऱ्या अतिनील किरणांचा पृथ्वीवरील जीवसृष्टीवर अधिक परिणाम होऊ शकतो. त्याचा पर्यावरणीय समतोलावरही विपरीत परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
- अतिनील किरणांच्या वाढत्या संपर्कामुळे मानवी आरोग्यावरही विपरीत परिणाम होऊ शकतात.
- ओझोन थरातील घट सुरू राहिल्यास संपूर्ण पर्यावरण आणि जीवसृष्टीसमोर गंभीर आव्हाने निर्माण होऊ शकतात.
ओझोन संरक्षणासाठी उपाययोजना
ओझोन थराच्या संरक्षणाचे महत्त्व लक्षात घेऊन १९८७ मध्ये कॅनडातील मॉन्ट्रियल येथे आंतरराष्ट्रीय करार करण्यात आला. या कराराला मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल म्हणून ओळखले जाते.
या कराराद्वारे ओझोन थराला हानी पोहोचविणाऱ्या पदार्थांचे उत्पादन आणि वापर कमी करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उपाययोजना करण्यात आल्या. विविध देशांनी या प्रक्रियेत सहभाग घेतला.
ओझोन संरक्षणासाठी पुढील उपाययोजना महत्त्वाच्या आहेत :
- ओझोन क्षयकारी रसायनांचा वापर कमी करणे किंवा टाळणे.
- पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवणे.
- ओझोन संरक्षणाबाबत कार्यशाळा, पर्यावरण परिषद, जनजागृती कार्यक्रम आणि प्रबोधनपर उपक्रम आयोजित करणे.
- ओझोन संरक्षणावर पोस्टर, निबंध, प्रश्नमंजुषा आणि विविध स्पर्धांचे आयोजन करून विद्यार्थ्यांमध्ये व नागरिकांमध्ये जनजागृती करणे.
- वाहनांमधून होणारे प्रदूषण कमी करण्यासाठी सार्वजनिक वाहतूक, स्वच्छ ऊर्जा आणि पर्यावरणपूरक साधनांचा अधिकाधिक वापर करणे.
- पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यासाठी प्रत्येक नागरिकाने आपल्या दैनंदिन जीवनात पर्यावरणपूरक सवयी अंगीकारणे.
१६ सप्टेंबर १९८७ रोजी मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉलसाठी स्वाक्षरी करण्यात आली. त्याच्या स्मरणार्थ १६ सप्टेंबर हा दिवस जागतिक ओझोन दिवस म्हणून साजरा केला जातो.
जगभरातील हवेच्या प्रदूषणामुळे तसेच विविध मानवनिर्मित रसायनांच्या वापरामुळे पर्यावरणावर होणारा परिणाम कमी करण्याची गरज आहे. ओझोन थराचे संरक्षण आणि संवर्धन ही केवळ सरकारची किंवा एखाद्या संस्थेची जबाबदारी नसून प्रत्येक नागरिकाची सामूहिक जबाबदारी आहे.
पृथ्वीचे नैसर्गिक संतुलन अबाधित ठेवण्यासाठी, पर्यावरणाचे संवर्धन करण्यासाठी आणि भावी पिढ्यांना सुरक्षित व निरोगी पर्यावरण मिळावे यासाठी ओझोन संरक्षणाच्या दिशेने प्रत्येकाने पाऊल उचलणे हाच शाश्वत पर्यावरणाचा खरा मार्ग आहे.
प्रा. डॉ. प्रसन्न देशमुख हे प्राध्यापक, संशोधक आणि लेखक असून त्यांना अध्यापन व संशोधन क्षेत्रातील १५ वर्षांपेक्षा अधिक अनुभव आहे. सामाजिक, शैक्षणिक, आर्थिक, पर्यावरणीय, कृषी आणि समकालीन विषयांवर ते संशोधनाधारित व विश्लेषणात्मक लेखन करतात. स्थानिक समाचार डिजिटल मीडियासाठी ते विविध सार्वजनिक महत्त्वाच्या विषयांवर अभ्यासपूर्ण लेख प्रकाशित करून वाचकांना विश्वासार्ह आणि वस्तुनिष्ठ माहिती उपलब्ध करून देतात.
Mo. no. 7038224819, Email- psdeshmukh17@gmail.com
