विनोदकार, पत्रकार, नाटककार आणि संयुक्त महाराष्ट्राचे प्रखर पुरस्कर्ते आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे यांच्या कार्याचा प्रेरणादायी प्रवास.
मराठी साहित्य, पत्रकारिता, शिक्षण, नाट्य, चित्रपट आणि राजकारण या सर्व क्षेत्रांमध्ये आपल्या असामान्य कर्तृत्वाचा ठसा उमटवणारे आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे हे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासातील एक अद्वितीय व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. विनोदकार, साहित्यिक, पत्रकार, वक्ते, शिक्षणतज्ज्ञ, चित्रपटनिर्माते आणि संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील प्रभावी नेते म्हणून त्यांनी केलेले कार्य आजही प्रेरणादायी मानले जाते.
जन्म आणि शिक्षण
आचार्य अत्रे यांचा जन्म १३ ऑगस्ट १८९८ रोजी पुणे जिल्ह्यातील सासवड येथे झाला. त्यांनी सासवड, पुणे, मुंबई आणि लंडन येथे शिक्षण घेतले. बी.ए., बी.टी. आणि टी.डी. पर्यंतचे उच्च शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी पुण्यातील कँप एज्युकेशन सोसायटीच्या शाळेत शिक्षक म्हणून काम सुरू केले. पुढे ते याच संस्थेत प्राचार्य झाले. शिक्षण क्षेत्रात कार्यरत असताना त्यांनी राजा धनराज गिरजी हायस्कूल आणि मुलींसाठी आगरकर हायस्कूलच्या स्थापनेतही महत्त्वाची भूमिका बजावली.
साहित्य क्षेत्रातील योगदान
अत्रे यांनी सुरुवातीला ‘मकरंद’ आणि नंतर ‘केशवकुमार’ या टोपणनावांनी काव्यलेखन केले. त्यांचा ‘झेंडूची फुले’ (१९२५) हा विडंबनात्मक कवितांचा संग्रह मराठी साहित्याच्या इतिहासात मैलाचा दगड ठरला. या संग्रहामुळे मराठीत विडंबन काव्याची स्वतंत्र परंपरा निर्माण झाली. त्यांच्या कवितांमध्ये सामाजिक विसंगतींवर उपरोधिक भाष्य आढळते.
‘गीतगंगा’ (१९३५) या संग्रहात त्यांच्या भावकवितांचा समावेश आहे. बालकवी आणि गोविंदाग्रज यांच्या काव्यपरंपरेचा प्रभाव या कवितांमध्ये दिसून येतो.
मराठी रंगभूमीचे पुनरुज्जीवन
१९३३ पासून अत्रे यांनी नाट्यलेखनास सुरुवात केली. त्या काळात मराठी रंगभूमी आर्थिक आणि कलात्मक अडचणींचा सामना करत होती. अशा परिस्थितीत अत्रे यांच्या विनोदी आणि प्रहसनात्मक नाटकांनी रंगभूमीला नवसंजीवनी दिली.
त्यांची ‘साष्टांग नमस्कार’, ‘भ्रमाचा भोपळा’ आणि ‘लग्नाची बेडी’ ही नाटके प्रचंड लोकप्रिय ठरली. ‘घराबाहेर’ आणि ‘उद्याचा संसार’ या नाटकांतून त्यांनी सामाजिक प्रश्नांवर प्रभावी भाष्य केले.
त्यांच्या नाट्यलेखनाचा दुसरा टप्पा ‘तो मी नव्हेच’ (१९६२) आणि ‘डॉक्टर’ (१९६७) यांसारख्या वास्तव घटनांवर आधारित नाटकांनी गाजवला. आजही ‘तो मी नव्हेच’ हे मराठी रंगभूमीवरील अजरामर नाटक म्हणून ओळखले जाते.
पत्रकारितेतील क्रांतिकारी कार्य
आचार्य अत्रे यांनी पत्रकारितेतही महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. १९४० मध्ये त्यांनी ‘नवयुग’ हे साप्ताहिक सुरू केले. त्यानंतर ‘जयहिंद’, ‘तुकाराम’ आणि विशेषतः ‘मराठा’ या दैनिकाद्वारे त्यांनी जनमत घडविण्याचे कार्य केले.
त्यांची लेखनशैली धारदार, उपरोधिक आणि प्रभावी होती. अन्याय, भ्रष्टाचार आणि राजकीय विसंगतींवर त्यांनी आपल्या लेखणीतून कठोर प्रहार केले. पत्रकारितेच्या माध्यमातून त्यांनी समाजजागृतीचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले.
चित्रपटसृष्टीतील योगदान
मराठी चित्रपटसृष्टीतही अत्रे यांनी लेखक, पटकथाकार, निर्माता आणि दिग्दर्शक म्हणून मोठे कार्य केले. ‘धर्मवीर’, ‘प्रेमवीर’, ‘ब्रह्मचारी’ आणि ‘ब्रँडीची बाटली’ हे त्यांचे लोकप्रिय चित्रपट होते.
त्यांनी निर्माण केलेल्या ‘श्यामची आई’ या चित्रपटाला १९५४ साली राष्ट्रपतींचे सुवर्णपदक मिळाले. तसेच ‘महात्मा फुले’ या चित्रपटाला रौप्यपदक प्राप्त झाले. त्यांच्या चित्रपटांत विनोदाबरोबरच सामाजिक आशयाचे प्रभावी दर्शन घडते.
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील प्रभावी नेतृत्व
संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्यात आचार्य अत्रे यांचे योगदान अत्यंत मोलाचे मानले जाते. त्यांच्या ज्वलंत भाषणांनी आणि प्रभावी लेखनाने महाराष्ट्रातील जनतेला प्रेरित केले. मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्राच्या निर्मितीसाठी त्यांनी सातत्याने संघर्ष केला.
त्यांचे वक्तृत्व हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे सर्वात प्रभावी अंग होते. त्यांच्या सभांना हजारोंच्या संख्येने लोक उपस्थित राहत. भाषणांतील विनोद, उपरोध आणि प्रखर भूमिका यांमुळे ते महाराष्ट्रातील सर्वाधिक लोकप्रिय वक्त्यांपैकी एक ठरले.
आत्मचरित्र आणि अन्य साहित्य
अत्रे यांनी विविध विषयांवर विपुल लेखन केले. ‘मी कसा झालो?’ हे त्यांचे आत्मशोधनपर पुस्तक विशेष गाजले. तसेच ‘कऱ्हेचे पाणी’ या पाच खंडांतील विस्तृत आत्मचरित्रातून त्यांनी आपल्या जीवनप्रवासाचे प्रभावी चित्रण केले आहे.
याशिवाय ‘महात्मा फुले’, ‘सूर्यास्त’, ‘समाधीवरील अश्रू’, ‘केल्याने देशाटन’, ‘अत्रे उवाच’, ‘हशा आणि टाळ्या’ आदी ग्रंथांमधून त्यांनी साहित्यविश्व समृद्ध केले.
साहित्य संमेलनांचे अध्यक्षपद
आचार्य अत्रे यांनी १९४२ मध्ये नाशिक येथे भरलेल्या २७ व्या महाराष्ट्र साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषविले. तसेच मराठी नाट्य संमेलन, पत्रकार संमेलन आणि विविध साहित्य संमेलनांचेही अध्यक्ष म्हणून त्यांनी मार्गदर्शन केले.
निधन आणि वारसा
१३ जून १९६९ रोजी मुंबई येथे आचार्य अत्रे यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने महाराष्ट्राने एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व गमावले. मात्र साहित्य, पत्रकारिता, नाट्य, चित्रपट आणि सामाजिक चळवळींमधील त्यांचे योगदान आजही तितकेच जिवंत आहे.
आचार्य अत्रे हे केवळ एक साहित्यिक नव्हते, तर समाजमन घडवणारे विचारवंत, अन्यायाविरुद्ध लढणारे पत्रकार, रंगभूमीला नवसंजीवनी देणारे नाटककार आणि महाराष्ट्राच्या अस्मितेसाठी झटणारे लोकनेते होते. त्यांच्या कार्याचा प्रभाव आजही मराठी समाजजीवनावर कायम असून त्यांचे नाव महाराष्ट्राच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरले गेले आहे.
प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..
मो. 9112225235
Email- prakaashkhilare@gmail.com
