जलियनवाला बाग हत्याकांड: भारतीय इतिहासातील एक भीषण काळ

जलियनवाला बाग हत्याकांड हा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अत्यंत वेदनादायक आणि काळा अध्याय मानला जातो. १३ एप्रिल १९१९ रोजी पंजाबमधील अमृतसर येथे घडलेल्या या अमानुष घटनेने संपूर्ण जगाला हादरवून सोडले होते. १३ एप्रिल १९१९ रोजी घडलेल्या जलियनवाला बाग हत्याकांडाचा संपूर्ण इतिहास. जाणून घ्या रौलट ॲक्ट, जनरल डायरचा अमानुष गोळीबार आणि भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यावरील त्याचे परिणाम.

१. पार्श्वभूमी: रौलट ॲक्ट आणि वाढता असंतोष

पहिल्या महायुद्धानंतर ब्रिटिश सरकारने भारतीयांवर अन्यायकारक ‘रौलट ॲक्ट’ (Rowlatt Act) लादला होता. या कायद्यानुसार, कोणत्याही भारतीयाला विनाचौकशी आणि विनाखटला तुरुंगात डांबण्याचे अधिकार सरकारला मिळाले होते. याला ‘काळा कायदा’ म्हणून ओळखले जाई. या कायद्याला विरोध करण्यासाठी संपूर्ण देशात निदर्शने सुरू होती. पंजाबमध्ये डॉ. सत्यपाल आणि डॉ. सैफुद्दीन किचलू या दोन लोकप्रिय नेत्यांना अटक करण्यात आल्यामुळे जनतेमध्ये प्रचंड संताप होता.

२. १३ एप्रिल १९१९ चा तो काळा दिवस

१३ एप्रिल रोजी बैसाखीचा सण होता. अमृतसरमधील जलियनवाला बाग या मैदानावर सुमारे १५ ते २० हजार लोक जमा झाले होते. यामध्ये पुरुष, स्त्रिया, वृद्ध आणि लहान मुलांचाही समावेश होता. हे लोक शांततापूर्ण मार्गाने आपल्या नेत्यांच्या अटकेचा निषेध करण्यासाठी आणि सण साजरा करण्यासाठी एकत्र आले होते.

३. जनरल डायरचा अमानुष हल्ला

जेव्हा ही सभा सुरू होती, तेव्हा जनरल रेजिनल्ड डायर आपल्या सशस्त्र सैनिकांसह तिथे पोहोचला. जलियनवाला बागेला चारी बाजूंनी उंच भिंती होत्या आणि बाहेर जाण्यासाठी फक्त एकच अरुंद रस्ता होता. जनरल डायरने कोणताही इशारा न देता आपल्या सैनिकांना गोळीबाराचे आदेश दिले.

• १० मिनिटांचा थरार: सैनिकांनी तब्बल १० मिनिटे सतत गोळीबार केला.
• हजारो राऊंड्स: सुमारे १६५० राऊंड गोळ्या झाडल्या गेल्या.
• पळायला जागा नाही: अरुंद रस्ता सैनिकांनी अडवल्यामुळे लोकांना बाहेर पडता आले नाही. जीव वाचवण्यासाठी अनेकांनी बागेतील विहिरीत उड्या घेतल्या, ज्यामुळे ती विहीर प्रेतांनी भरून गेली.

४. मृतांची संख्या आणि भीषणता

ब्रिटिश सरकारने दिलेल्या अधिकृत आकड्यांनुसार ३७९ लोकांचा मृत्यू झाला होता, पण प्रत्यक्षात हा आकडा १००० हून अधिक होता. हजारो लोक जखमी झाले होते. गोळीबार थांबल्यानंतरही जखमींना कोणतीही वैद्यकीय मदत मिळू दिली नाही, कारण शहरात संचारबंदी लागू करण्यात आली होती.

५. हत्याकांडाचे पडसाद आणि परिणाम

या घटनेनंतर संपूर्ण भारतात ब्रिटिशांविरुद्ध संतापाची लाट उसळली:

• रवींद्रनाथ टागोर यांनी त्यागला ‘सर’ किताब: या घटनेच्या निषेधार्थ गुरुदेव रवींद्रनाथ टागोर यांनी ब्रिटिश सरकारने दिलेली ‘सर’ (Knighthood) ही पदवी परत केली.
• हंटर कमिशन: जनमताच्या दबावामुळे ब्रिटिशांनी ‘हंटर कमिशन’ नेमले, मात्र डायरवर कोणतीही कठोर कारवाई झाली नाही, उलट त्याला ब्रिटनमध्ये सन्मानित करण्यात आले.
• स्वातंत्र्यलढ्याला नवी धार: या घटनेमुळे महात्मा गांधींनी १९२० मध्ये ‘असहकार चळवळ’ सुरू केली. भगतसिंगांसारख्या अनेक तरुण क्रांतिकारकांच्या मनात ब्रिटिशांविरुद्ध क्रांतीची ठिणगी याच घटनेमुळे पडली.

६. सरदार उधम सिंग यांचा सूड

या हत्याकांडाचा बदला घेण्यासाठी क्रांतिकारी सरदार उधम सिंग यांनी १३ मार्च १९४० रोजी लंडनमध्ये जाऊन मायकल ओडायरची (ज्याने या हत्याकांडाचे समर्थन केले होते) गोळ्या झाडून हत्या केली.

जलियनवाला बाग हत्याकांड ही केवळ एक ऐतिहासिक घटना नसून ती भारतीयांच्या बलिदानाचे प्रतीक आहे. आजही जलियनवाला बागेतील भिंतींवर गोळ्यांच्या खुणा पाहायला मिळतात, ज्या आपल्याला आपल्या पूर्वजांनी दिलेल्या महान बलिदानाची आठवण करून देतात.

जलियनवाला बाग ही आज एक राष्ट्रीय स्मारक म्हणून जतन करण्यात आली आहे, जिथे ‘अमर ज्योत’ सदैव तेवत असते. त्या शहीदांना कोटी कोटी प्रणाम!