वसंत गोवारीकर (२५ मार्च १९३३ – २ जानेवारी २०१५) हे भारतातील एक नामांकित शास्त्रज्ञ होते. त्यांचा जन्म पुणे येथे झाला. प्राथमिक शिक्षणानंतर त्यांनी पदवी शिक्षण कोल्हापूर येथे पूर्ण केले आणि पुढील उच्च शिक्षणासाठी ते यूके येथे गेले.
त्यांनी University of Birmingham येथून एम.एस्सी. पदवी प्राप्त केली आणि त्याच विद्यापीठातून पीएच.डी. पूर्ण केली. शिक्षणानंतर त्यांनी इंग्लंडमधील हार्वेल येथील अणुऊर्जा संशोधन विभागात काम केले. याच काळात भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक विक्रम साराभाई यांनी त्यांना भारतात परत येऊन अंतराळ संशोधनात योगदान देण्याचे आमंत्रण दिले.
🚀 अंतराळ संशोधनातील योगदान
भारतामध्ये परतल्यानंतर डॉ. गोवारीकर यांनी Vikram Sarabhai Space Centre (थुंबा) येथे कार्य सुरू केले. त्या वेळी भारतीय अंतराळ कार्यक्रम प्रारंभिक अवस्थेत होता. त्यांनी रॉकेटसाठी आवश्यक असलेल्या घन इंधनाच्या संशोधनावर विशेष लक्ष केंद्रित केले आणि या क्षेत्रात मोठे यश मिळवले. त्यांच्या संशोधनामुळे भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाला मोठी गती मिळाली.
१९७३ ते १९७९ दरम्यान ते या संस्थेतील रसायन विभागाचे प्रमुख होते, तर १९७९ ते १९८५ या काळात त्यांनी केंद्राचे संचालक म्हणून कार्यभार सांभाळला.
🏛️ प्रशासकीय आणि शैक्षणिक कार्य
यानंतर त्यांनी भारत सरकारच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान विभागाचे सचिव म्हणून पाच वर्षे काम केले. १९९१ ते १९९३ या कालावधीत त्यांनी पंतप्रधानांचे वैज्ञानिक सल्लागार म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली. पुढे त्यांनी Savitribai Phule Pune University (पुणे विद्यापीठ) येथे कुलगुरू म्हणूनही कार्य केले.
🌧️ हवामानशास्त्रातील महत्त्वपूर्ण काम
भारतातील शेती मोठ्या प्रमाणावर मान्सून पावसावर अवलंबून असल्यामुळे पावसाचा अचूक अंदाज महत्त्वाचा ठरतो. डॉ. गोवारीकर यांनी मान्सूनवर प्रभाव टाकणाऱ्या १६ घटकांचा अभ्यास करून हवामान अंदाजासाठी एक प्रभावी मॉडेल तयार केले. हा आराखडा अत्यंत यशस्वी ठरला आणि शेती क्षेत्रासाठी उपयोगी ठरला.
🌱 कृषी आणि विज्ञान प्रसार
शेतीसाठी योग्य खतांच्या वापरासंदर्भात त्यांनी तयार केलेला “खतांचा कोश” हा जगातील पहिलाच असा प्रकल्प ठरला, ज्याला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली.
विज्ञानाचा प्रसार समाजात व्हावा यासाठी ते नेहमीच सक्रिय होते. ते उत्कृष्ट वक्ते होते आणि अवघड वैज्ञानिक संकल्पना सोप्या भाषेत समजावून सांगण्याची त्यांची खासियत होती. मराठी विज्ञान परिषद या संस्थेशी त्यांचे घनिष्ठ संबंध होते आणि १९९४ ते २००० या कालावधीत ते या संस्थेचे अध्यक्ष होते.
🏅 सन्मान आणि गौरव
त्यांच्या कार्याची दखल घेऊन त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. त्यामध्ये Aryabhata Award, तसेच भारत सरकारकडून पद्मश्री आणि पद्मभूषण हे प्रतिष्ठित पुरस्कार प्रदान करण्यात आले.
⚫ निधन
२ जानेवारी २०१५ रोजी Deenanath Mangeshkar Hospital येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनाने भारताने एक दूरदर्शी शास्त्रज्ञ गमावला.
डॉ. वसंत गोवारीकर यांनी अंतराळ संशोधन, हवामानशास्त्र आणि विज्ञान प्रसार या क्षेत्रात दिलेले योगदान अमूल्य आहे. त्यांच्या कार्यामुळे भारताच्या वैज्ञानिक प्रगतीला नवी दिशा मिळाली आणि ते आजही अनेक संशोधकांसाठी प्रेरणास्थान आहेत.
#vasantgovarikar #sthaniksamachar
