स्वराज्यरक्षक धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या अद्वितीय पराक्रम, प्रशासनकौशल्य आणि धर्मासाठी दिलेल्या बलिदानाची ऐतिहासिक माहिती वाचा.
स्वराज्यरक्षक, धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज यांची जयंती म्हणजे मराठी इतिहासातील अद्वितीय शौर्य, अढळ स्वाभिमान आणि धर्मनिष्ठेची आठवण करून देणारा दिवस होय. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जेष्ठ पुत्र आणि मराठा साम्राज्याचे दुसरे छत्रपती म्हणून संभाजी महाराजांनी अल्पावधीतच आपल्या पराक्रमाने संपूर्ण मुघल साम्राज्य हादरवून सोडला. त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक क्षण संघर्षांनी भरलेला होता, मात्र त्या संघर्षांपुढे झुकण्याऐवजी त्यांनी अधिक ताकदीने उभे राहत स्वराज्याच्या रक्षणासाठी स्वतःचे संपूर्ण जीवन अर्पण केले.
जन्म आणि बालपण
छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म १४ मे १६५७ रोजी पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर किल्ल्यावर झाला. त्यांची आई साईबाई आणि वडील हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज होते. संभाजी महाराज अवघे दोन वर्षांचे असतानाच साईबाईंचे निधन झाले. त्यानंतर त्यांचे पालनपोषण राजमाता जिजाऊ यांनी केले.
लहानपणापासूनच संभाजी महाराज अत्यंत बुद्धिमान, धाडसी आणि जिज्ञासू होते. संस्कृत, मराठी, हिंदी, फारसी अशा अनेक भाषांवर त्यांचे प्रभुत्व होते. बालवयातच त्यांनी राजकारण, युद्धनीती, गनिमी कावा आणि प्रशासनाचे धडे आत्मसात केले.
आग्रा भेट आणि बुद्धिचातुर्य
१६६५ च्या पुरंदर तहानंतर संभाजी महाराजांना राजकीय ओलीस म्हणून आंबेरचे राजा जयसिंग यांच्या छावणीत ठेवण्यात आले. तेव्हा ते अवघे नऊ वर्षांचे होते. पुढे १६६६ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांसोबत ते औरंगजेबाच्या आग्रा दरबारात गेले. औरंगजेबाने शिवाजी महाराज आणि संभाजी राजेंना नजरकैदेत ठेवले. मात्र, आपल्या विलक्षण बुद्धिचातुर्याच्या जोरावर बाप-लेकांनी तेथून सुटका करून घेतली.
इतिहासात आग्र्याहून रायगडापर्यंतच्या त्यांच्या परतीच्या प्रवासाच्या अनेक रोमहर्षक कथा प्रसिद्ध आहेत. संभाजी महाराजांनी अगदी लहान वयातच संकटांना सामोरे जाण्याची ताकद दाखवून दिली होती.
विद्वान आणि साहित्यिक संभाजी महाराज
संभाजी महाराज हे केवळ पराक्रमी योद्धे नव्हते, तर ते अत्यंत विद्वान आणि साहित्यप्रेमीही होते. त्यांनी वयाच्या चौदाव्या वर्षी संस्कृतमध्ये ‘बुधभूषणम्’ हा ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथात राजकारण, युद्धनीती, प्रशासन, राजधर्म, किल्ले, सैन्य, हेरव्यवस्था, राजपुत्रांचे शिक्षण अशा विविध विषयांवर सखोल विवेचन करण्यात आले आहे.
याशिवाय त्यांनी ‘नायिकाभेद’, ‘नक्षिखा’ आणि ‘सातसटक’ यांसारख्या हिंदी साहित्यकृतीही लिहिल्या. त्यांच्या लेखनातून त्यांचे गाढ अध्ययन, भाषाप्रभुत्व आणि राजकीय दूरदृष्टी स्पष्ट दिसून येते.
स्वराज्याची धुरा आणि राज्याभिषेक
एप्रिल १६८० मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांचे निधन झाल्यानंतर स्वराज्यावर मोठे संकट आले. काही दरबारी मंत्र्यांनी राजाराम महाराजांना गादीवर बसवण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, संभाजी महाराजांनी परिस्थितीवर वेगाने नियंत्रण मिळवत रायगड आणि पन्हाळा किल्ल्यांवर ताबा घेतला.
२० जुलै १६८० रोजी संभाजी महाराजांचा छत्रपती म्हणून राज्याभिषेक झाला. त्यांनी स्वराज्याची धुरा समर्थपणे सांभाळत मराठा साम्राज्य अधिक बळकट केले.
अष्टप्रधान मंडळ आणि प्रशासन
संभाजी महाराज हे अत्यंत कुशल प्रशासक होते. त्यांनी अष्टप्रधान मंडळाची पुनर्रचना करून राज्यकारभार सक्षम केला. निळोपंत पिंगळे, हंबीरराव मोहिते, बाळाजी आवजी, प्रल्हाद निराजी यांसारख्या सक्षम व्यक्तींना महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या दिल्या.
त्यांच्या मुद्रेवरील शब्द होते –
“श्री शंभो: शिवजातस्य मुद्रा द्यौरिव राजते |
यदंक सेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि ||”
ही मुद्रा त्यांच्या तेजस्वी नेतृत्वाची साक्ष देते.
अजिंक्य योद्धा आणि पराक्रमी सेनानी
छत्रपती संभाजी महाराजांनी आपल्या कारकिर्दीत सुमारे १२० युद्धे लढली आणि विशेष म्हणजे एकाही युद्धात पराभव स्वीकारला नाही, अशी ऐतिहासिक नोंद आहे. त्यांनी औरंगजेबाच्या बलाढ्य मुघल साम्राज्याशी थेट संघर्ष केला.
मराठा साम्राज्याच्या तुलनेत मुघल साम्राज्य तब्बल १५ पट मोठे होते, तरीही संभाजी महाराजांनी गनिमी काव्याच्या तंत्राने औरंगजेबाला अक्षरशः हैराण केले.
बुऱ्हाणपूरवरील धाडसी हल्ला
सरसेनापती हंबीरराव मोहिते यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्याने बुऱ्हाणपूरवर अचानक हल्ला चढवला. मराठ्यांनी मोठ्या प्रमाणात संपत्ती हस्तगत केली. या धाडसी मोहिमेमुळे मुघल साम्राज्यात भीतीचे वातावरण निर्माण झाले.
रामशेज किल्ल्याची लढाई
रामशेज किल्ल्यावर मुघलांनी मोठा वेढा दिला होता. मात्र, संभाजी महाराजांनी रसद आणि मदतीची व्यवस्था करून हा किल्ला तब्बल पाच वर्षे लढवून ठेवला. मराठ्यांच्या चिकाटीपुढे मुघलांना मोठा संघर्ष करावा लागला.
वाईची लढाई
१६८७ मध्ये वाई परिसरात मुघल आणि मराठ्यांमध्ये मोठी लढाई झाली. महाबळेश्वरच्या घनदाट जंगलात मराठ्यांनी मुघल सैन्याचा पराभव केला. मात्र, या युद्धात सरसेनापती हंबीरराव मोहिते वीरमरण पावले, जो मराठा साम्राज्यासाठी मोठा धक्का होता.
धार्मिक आणि सामाजिक कार्य
छत्रपती संभाजी महाराजांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांचे धार्मिक धोरण पुढे चालू ठेवले. त्यांनी अनेक देवस्थाने, मठ आणि संतांना मदत केली. चिंचवड, मोरगाव, सज्जनगड, चाफळ, महाबळेश्वर यांसारख्या देवस्थानांना त्यांनी सनदा आणि इनामे कायम ठेवली.
संत तुकाराम महाराजांचे पुत्र महादोबा यांना वर्षासन देऊन त्यांनी संत परंपरेचा सन्मान केला. विविध वेदपाठी, गोसावी आणि धर्मगुरूंना त्यांनी उदारपणे मदत केली.
संगमेश्वर येथे पकड आणि अमानुष छळ
१६८९ मध्ये संभाजी महाराजांचे मेहुणे गणोजी शिर्के यांच्या फितुरीमुळे संगमेश्वर येथे मुघल सरदार मुकर्रबखानाने अचानक हल्ला केला. मराठा सैन्याचे संख्याबळ कमी असल्याने संभाजी महाराज आणि त्यांचे विश्वासू साथीदार कवी कलश पकडले गेले.
त्यांना औरंगजेबासमोर बहादुरगड येथे आणण्यात आले. औरंगजेबाने धर्मांतराची अट घालून जीवदान देण्याची तयारी दर्शवली. मात्र, संभाजी महाराजांनी धर्मांतरास स्पष्ट नकार दिला.
यानंतर त्यांच्यावर अमानुष अत्याचार करण्यात आले. डोळे काढणे, जीभ कापणे, उपाशी ठेवणे अशा असह्य यातना देऊनही त्यांनी स्वराज्यशी बेईमानी केली नाही.
बलिदान आणि अमरत्व
फाल्गुन अमावास्या, ११ मार्च १६८९ रोजी तुळापूर येथे संभाजी महाराजांचा क्रूरपणे शिरच्छेद करण्यात आला. मात्र, मृत्यूच्या क्षणीही त्यांनी धर्म आणि स्वराज्याशी तडजोड केली नाही.
त्यांच्या अद्वितीय बलिदानामुळे संपूर्ण भारताने त्यांना “धर्मवीर” ही उपाधी बहाल केली.
इतिहासातील अजरामर व्यक्तिमत्त्व
छत्रपती संभाजी महाराज हे केवळ शूर योद्धे नव्हते, तर ते विद्वान, कुशल प्रशासक, रणनीतीकार, धर्माभिमानी आणि स्वराज्यनिष्ठ राजे होते. त्यांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत मराठा साम्राज्य टिकवून ठेवले आणि औरंगजेबासारख्या बलाढ्य बादशहाला झुकवून दाखवले.
त्यांचे जीवन म्हणजे संघर्ष, शौर्य, विद्वत्ता आणि राष्ट्रनिष्ठेचा प्रेरणादायी इतिहास आहे. धर्म आणि स्वराज्यासाठी प्राणार्पण करणारे धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज आजही प्रत्येक मराठी मनात अभिमानाने जिवंत आहेत.
कौस्तुभ शिंदे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मिडिया चे संपादक असुन यांना पत्रकारितेचा १० वर्षाचा अनुभव आहे. कौस्तुभ शिंदे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सक्रिय योगदानकर्ता असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपल्या परिसरातील बातम्या आणि जाहिरातींकरिता संपर्क करावा-
मो. क्र. +917507502989
ईमेल – sthaniksamacharbharat@gmail.com
