महाराष्ट्राच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक पुनरुत्थानाचा पाया रचणारे थोर विचारवंत, गणितज्ञ आणि ‘मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक’ आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांचा जीवनप्रवास म्हणजे अथांग ज्ञान आणि अविरत समाजप्रबोधनाचा एक देदीप्यमान इतिहास आहे. अवघ्या ३४ वर्षांचे अल्पायुष्य लाभलेल्या या महापुरुषाने आपल्या अफाट बुद्धिमत्तेच्या जोरावर पारतंत्र्यातील महाराष्ट्राला आधुनिकतेची आणि विज्ञानाची नवी दिशा दाखवली.
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील देवगड तालुक्यातील पोंभुर्ले या छोट्याशा गावातून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास मुंबईच्या तत्कालीन बौद्धिक वर्तुळात सर्वोच्च शिखरावर कसा पोहोचला, याचा धावता आढावा घेणारा हा विशेष लेख.
‘बालबृहस्पती’चा उदय: बालपण आणि अफाट बुद्धिमत्ता
बाळशास्त्री जांभेकर यांचा जन्म गंगाधरशास्त्री आणि सगुणाबाई यांच्या पोटी एका विद्वान कुटुंबात झाला. बालपणापासूनच त्यांची बुद्धिमत्ता विलक्षण होती. अवघ्या १२ व्या वर्षी त्यांनी संस्कृत व्याकरण, न्यायशास्त्र आणि गणिताचा सखोल अभ्यास पूर्ण केला होता.
पुढील शिक्षणासाठी १८२८ मध्ये ते मुंबईत आले. तेथे सदाशिव काशिनाथ ऊर्फ बापू छत्रे आणि बापूशास्त्री शुक्ल यांसारख्या विद्वानांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी इंग्रजी, गणित आणि विज्ञानावर प्रभुत्व मिळवले. त्यांच्या याच अफाट ज्ञानामुळे शिक्षकांनी आणि समकालीनांनी त्यांना ‘बालबृहस्पती‘ ही पदवी दिली.
वयाच्या अवघ्या १८ व्या वर्षी (१८३० मध्ये) बाळशास्त्रींची ‘बॉम्बे नेटिव्ह एज्युकेशन सोसायटी’चे डेप्युटी नेटिव्ह सेक्रेटरी म्हणून नियुक्ती झाली. एवढेच नव्हे तर, वर्णद्वेषाच्या त्या काळात आपल्या गुणवत्तेच्या जोरावर एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये **पहिले भारतीय साहाय्यक प्राध्यापक (गणित आणि खगोलशास्त्र)** होण्याचा बहुमान त्यांनी मिळवला. दादाभाई नवरोजींसारखे राष्ट्रपुरुष हे बाळशास्त्रींचेच शिष्य होते.
६ जानेवारी १८३२: मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचा सुवर्णक्षण
समाजातील अज्ञान, अंधश्रद्धा आणि अनिष्ट रूढी परंपरा दूर करायच्या असतील तर लोकशिक्षणाशिवाय पर्याय नाही, हे बाळशास्त्रींनी ओळखले होते. याच उदात्त हेतूने त्यांनी ६ जानेवारी १८३२ रोजी ‘दर्पण‘ हे मराठीतील पहिले साप्ताहिक सुरू केले.
‘दर्पण’ वृत्तपत्राची वैशिष्ट्ये:
• स्वरूप: द्वैभाषिक (डाव्या बाजूला मराठी आणि उजव्या बाजूला इंग्रजी स्तंभ)
• उद्दिष्ट: जनतेला ज्ञान देणे आणि राज्यकर्त्यांपर्यंत लोकांचे विचार पोहोचवणे
• मूल्य: १ रुपया (त्रैमासिक वर्गणी ६ रुपये)
• कालावधी: साडेआठ वर्षे यशस्वी चालले (अंतिम अंक: २६ जून १८४०)
‘दर्पण’च्या माध्यमातून बाळशास्त्रींनी विधवा विवाह, स्त्री शिक्षण, आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन या विषयांवर परखड लेखन केले. हा ऐतिहासिक दिवस आजही संपूर्ण महाराष्ट्रात ‘मराठी पत्रकार दिन‘ म्हणून मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. पुढे मे १८४० मध्ये त्यांनी भौतिकशास्त्र, इतिहास आणि भूगोल या विषयांना वाहिलेले ‘दिग्दर्शन‘ हे मराठीतील पहिले मासिकही सुरू केले.
सामाजिक सुधारणा आणि ग्रंथनिर्मिती
बाळशास्त्री केवळ विचारवंत नव्हते, तर कृतीशील समाजसुधारक होते. तत्कालीन सनातनी विचारांना कडाडून विरोध करत त्यांनी ‘श्रीपती शेषाद्री’ प्रकरणात ख्रिस्ती धर्म स्वीकारलेल्या मुलाचे शुद्धीकरण करून त्याला पुन्हा हिंदू धर्मात प्रवेश मिळवून दिला. समाज सुधारणेसाठी त्यांनी घेतलेली ही भूमिका अत्यंत क्रांतिकारी ठरली.
मराठी भाषेला समृद्ध करण्यासाठी त्यांनी अनेक विषयांवर पहिली पाठ्यपुस्तके लिहिली. यात ‘बालव्याकरण‘, ‘भूगोलविद्या‘, ‘इतिहास‘ आणि ‘सारसंग्रह‘ यांसारख्या ग्रंथांचा समावेश आहे. १८४५ मध्ये त्यांनी संत ज्ञानेश्वरांच्या ‘ज्ञानेश्वरी’चे अचूक संपादन करून ती पहिली मुद्रित प्रत जनमानसासाठी उपलब्ध करून दिली.
अजरामर वारसा आणि गौरव
१७ मे १८४६ रोजी बनेश्वर येथे अवघ्या ३४ व्या वर्षी या ज्ञानसूर्याचा अस्त झाला. बाळशास्त्रींनी लावलेले हे वैचारिक रोपटे पुढे महात्मा ज्योतिराव फुले आणि गोपाळ गणेश आगरकर यांच्यासारख्या समाजसुधारकांनी वटवृक्षात रूपांतरित केले.
>“बाळशास्त्री हे ब्रिटिश कालखंडातील सुरुवातीच्या काळातील एक थोर पंडित होते… ज्यांनी ज्ञानाच्या विविध शाखांमध्ये लीलया संचार केला.”
> न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे / ना. ग. चंदावरकर
> आजही त्यांच्या जन्मभूमीत म्हणजेच सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात राज्य सरकारच्या माध्यमातून भव्य स्मारक उभारण्यात आले आहे. ‘पत्रकार कल्याण निधी’ आणि विविध पत्रकार संघांच्या माध्यमातून ग्रामीण पत्रकारांना मदत आणि पुरस्कार देऊन आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांचा वारसा आजही तितक्याच अभिमानाने पुढे चालवला जात आहे.
कौस्तुभ शिंदे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मिडिया चे संपादक असुन यांना पत्रकारितेचा १० वर्षाचा अनुभव आहे. कौस्तुभ शिंदे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सक्रिय योगदानकर्ता असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपल्या परिसरातील बातम्या आणि जाहिरातींकरिता संपर्क करावा-
मो. क्र. +917507502989
ईमेल – sthaniksamacharbharat@gmail.com
