भारतीय राज्यघटना भाग २ मधील अनुच्छेद ८ म्हणजे काय? भारताबाहेर राहणाऱ्या भारतीय वंशाच्या व्यक्तींचे नागरिकत्व, नोंदणी प्रक्रिया आणि घटनात्मक तरतुदी जाणून घ्या.
भारतीय राज्यघटना : भाग II – अनुच्छेद ८ (भारताबाहेर राहणाऱ्या भारतीय वंशाच्या व्यक्तींचे नागरिकत्व)
भारतीय राज्यघटना ही देशातील प्रत्येक नागरिकाचे अधिकार, कर्तव्ये आणि शासनव्यवस्थेची मूलभूत चौकट निश्चित करणारी सर्वोच्च कायदेशीर संहिता आहे. राज्यघटनेच्या भाग II (Part II) मध्ये अनुच्छेद ५ ते ११ या अनुच्छेदांद्वारे भारतीय नागरिकत्वासंबंधी घटनात्मक तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. यापैकी अनुच्छेद ८ (Article 8) हा भारताबाहेर राहणाऱ्या भारतीय वंशाच्या व्यक्तींना (Persons of Indian Origin) भारतीय नागरिकत्व मिळण्यासंदर्भातील महत्त्वाची तरतूद स्पष्ट करतो. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर अनेक भारतीय विविध देशांमध्ये व्यापार, शिक्षण, नोकरी आणि इतर कारणांसाठी स्थायिक झाले होते. अशा व्यक्तींशी भारताचे घटनात्मक नाते कायम ठेवण्यासाठी अनुच्छेद ८ ची तरतूद करण्यात आली.
भारतीय राज्यघटनेतील अनुच्छेद ८ नुसार, भारताबाहेर राहणारी भारतीय वंशाची व्यक्ती विशिष्ट अटी पूर्ण केल्यास भारतीय नागरिक म्हणून नोंदणी करून घेऊ शकते. या अनुच्छेदाचा उद्देश परदेशात वास्तव्यास असलेल्या भारतीय वंशाच्या व्यक्तींना भारताशी त्यांचे ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि कायदेशीर नाते कायम ठेवण्याची संधी उपलब्ध करून देणे हा आहे.
अनुच्छेद ८ मध्ये “भारतीय वंश” या संकल्पनेलाही विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे. जर एखाद्या व्यक्तीचा स्वतःचा, तिच्या आई-वडिलांपैकी कोणाचा किंवा आजी-आजोबांपैकी कोणाचा जन्म भारत शासन अधिनियम, १९३५ (Government of India Act, 1935) मध्ये नमूद केलेल्या भारताच्या प्रदेशात झाला असेल, तर ती व्यक्ती भारतीय वंशाची मानली जाऊ शकते. मात्र, केवळ भारतीय वंश असणे पुरेसे नसून संबंधित व्यक्तीने ज्या देशात वास्तव्य केले आहे, त्या देशातील भारतीय दूतावास (Embassy), वाणिज्य दूतावास (Consulate) किंवा भारत सरकारने नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्याकडे भारतीय नागरिक म्हणून नोंदणी (Registration) करणे आवश्यक आहे.
अनुच्छेद ८ चा मुख्य उद्देश परदेशात राहणाऱ्या भारतीय वंशाच्या लोकांना भारताशी घटनात्मक आणि भावनिक नाते जोडून ठेवणे हा आहे. जगभरातील अनेक देशांमध्ये भारतीय समुदाय मोठ्या प्रमाणावर स्थायिक आहे. त्यांचे भारताशी असलेले संबंध, सांस्कृतिक वारसा आणि ऐतिहासिक ओळख लक्षात घेऊन संविधान निर्मात्यांनी ही विशेष तरतूद केली. त्यामुळे भारताबाहेर राहूनही भारतीय वंशाच्या व्यक्तींना आवश्यक अटी पूर्ण केल्यानंतर भारतीय नागरिकत्व मिळविण्याचा घटनात्मक मार्ग उपलब्ध झाला.
अनुच्छेद ८ हा अनुच्छेद ५, ६ आणि ७ पेक्षा वेगळा आहे. अनुच्छेद ५ हा भारतात अधिवास असलेल्या व्यक्तींच्या नागरिकत्वाशी संबंधित आहे. अनुच्छेद ६ पाकिस्तानमधून भारतात स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींच्या नागरिकत्वाबाबत आहे, तर अनुच्छेद ७ भारतातून पाकिस्तानात गेलेल्या व्यक्तींच्या नागरिकत्वासंबंधी तरतूद करतो. याउलट अनुच्छेद ८ हा भारताबाहेर वास्तव्यास असलेल्या भारतीय वंशाच्या व्यक्तींसाठी लागू होतो. त्यामुळे नागरिकत्वाच्या घटनात्मक चौकटीत या अनुच्छेदाचे स्वतंत्र आणि विशेष महत्त्व आहे.
राज्यघटना लागू झाल्यानंतर नागरिकत्वाशी संबंधित पुढील सर्व बाबींचे नियमन करण्याचा अधिकार संसदेला देण्यात आला. त्यानुसार नागरिकत्व अधिनियम, १९५५ (Citizenship Act, 1955) लागू करण्यात आला. या कायद्यामध्ये नोंदणी, वंश, जन्म, नैसर्गिकीकरण (Naturalization) आणि इतर मार्गांनी नागरिकत्व मिळविण्याच्या प्रक्रिया अधिक स्पष्ट करण्यात आल्या. अनुच्छेद ८ हा या कायद्याचा घटनात्मक पाया मानला जातो.
आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात अनुच्छेद ८ चे महत्त्व अधिक वाढले आहे. जगभरात लाखो भारतीय वंशाचे लोक विविध देशांमध्ये राहतात. त्यांच्याशी भारताचे सांस्कृतिक, आर्थिक आणि सामाजिक संबंध मजबूत ठेवण्यासाठी या अनुच्छेदाने महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. भारतीय वंशाच्या व्यक्तींना भारताशी जोडून ठेवण्याच्या दृष्टीने ही तरतूद दूरदृष्टीची मानली जाते.
स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अनुच्छेद ८ अत्यंत महत्त्वाचा आहे. UPSC, MPSC तसेच इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये भारतीय वंशाची व्याख्या, परदेशातील भारतीय दूतावासामार्फत नोंदणी, नागरिकत्व अधिनियम १९५५ आणि अनुच्छेद ५ ते ८ यांमधील फरक यावर नियमितपणे प्रश्न विचारले जातात. त्यामुळे या अनुच्छेदाचा अभ्यास करताना त्यामागील घटनात्मक उद्देश आणि नागरिकत्वाची संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे.
एकंदरीत, भारतीय राज्यघटनेतील अनुच्छेद ८ हा भारताबाहेर वास्तव्यास असलेल्या भारतीय वंशाच्या व्यक्तींना भारतीय नागरिकत्व मिळविण्याचा घटनात्मक मार्ग उपलब्ध करून देणारा महत्त्वपूर्ण अनुच्छेद आहे. भारतीय वंश, भारताशी असलेले ऐतिहासिक नाते आणि अधिकृत नोंदणी या आधारांवर नागरिकत्वाची संधी देऊन या अनुच्छेदाने भारत आणि जगभरातील भारतीय समुदाय यांच्यातील संबंध अधिक दृढ केले आहेत. त्यामुळे भारतीय राज्यघटनेच्या नागरिकत्वासंबंधीच्या तरतुदींमध्ये अनुच्छेद ८ ला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे.
प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..
मो. 9112225235
Email- prakaashkhilare@gmail.com
