महाराष्ट्रातील महाविद्यालयांसाठी AISHE Code आणि प्रमाणपत्राच्या अनिवार्यतेमुळे उच्च शिक्षण प्रशासनात माहितीशिस्त, पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्वाला नवी दिशा मिळण्याची अपेक्षा.
उच्च शिक्षणाच्या क्षेत्रात संस्थेची गुणवत्ता केवळ अध्यापन, परीक्षा, निकाल किंवा पदवीधारक विद्यार्थ्यांच्या संख्येवर अवलंबून नसते. आधुनिक ज्ञानाधिष्ठित समाजव्यवस्थेत उच्च शिक्षण संस्थांकडे विद्यार्थी, शिक्षक, शिक्षकेतर कर्मचारी, अभ्यासक्रम, संशोधन, पायाभूत सुविधा, प्रवेश, परीक्षा आणि प्रशासकीय कामकाजासंबंधी अचूक, अद्ययावत आणि प्रमाणित माहिती उपलब्ध असणे अत्यंत आवश्यक आहे. या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्राच्या उच्च शिक्षण संचालनालयाने अखिल भारतीय उच्च शिक्षण सर्वेक्षण अर्थात AISHE (All India Survey on Higher Education) संदर्भात घेतलेला निर्णय उच्च शिक्षणाच्या प्रशासनाच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण मानावा लागेल.
AISHE Code म्हणजे उच्च शिक्षण संस्थेला अखिल भारतीय उच्च शिक्षण सर्वेक्षणासाठी देण्यात येणारा विशिष्ट संस्थात्मक ओळख क्रमांक (Unique Institutional Code) होय. या कोडच्या माध्यमातून देशातील विविध विद्यापीठे, महाविद्यालये आणि उच्च शिक्षण संस्थांची माहिती एका राष्ट्रीय पातळीवरील माहिती व्यवस्थेत नोंदविली जाते. महाराष्ट्राचे उच्च व तंत्र शिक्षण मंत्री चंद्रकांत पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली तसेच उच्च शिक्षण संचालक डॉ. शैलेंद्र देवळाणकर यांच्या माध्यमातून राज्यातील उच्च शिक्षण संस्थांनी AISHE प्रणालीमध्ये नियमित आणि अचूक माहिती नोंदवावी, यासाठी करण्यात आलेली कार्यवाही महत्त्वाची आहे. यामुळे महाराष्ट्रातील उच्च शिक्षण क्षेत्रातील माहिती राष्ट्रीय स्तरावरील शैक्षणिक नियोजनासाठी अधिक प्रभावीपणे उपलब्ध होऊ शकते.
केंद्रीय शिक्षण मंत्रालयाच्या उच्चतर शिक्षा विभागामार्फत दरवर्षी AISHE सर्वेक्षण राबविले जाते. या सर्वेक्षणामध्ये देशातील उच्च शिक्षण संस्थांची संख्या, विद्यार्थी प्रवेश, शिक्षक व शिक्षकेतर कर्मचारी, अभ्यासक्रम, पायाभूत सुविधा, संशोधन आणि इतर शैक्षणिक बाबींची माहिती संकलित केली जाते. त्यामुळे AISHE ही केवळ माहिती भरण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया नसून देशाच्या उच्च शिक्षण व्यवस्थेचे वस्तुनिष्ठ चित्र निर्माण करणारी महत्त्वपूर्ण राष्ट्रीय माहिती प्रणाली आहे.
शैक्षणिक धोरणनिर्मिती, उच्च शिक्षणाचा विस्तार, संस्थांची उपलब्धता, विद्यार्थी प्रवेशाचे प्रमाण, शिक्षकांची आवश्यकता, पायाभूत सुविधांचे नियोजन आणि गुणवत्तावाढीसाठी आवश्यक संसाधनांचे नियोजन करताना अधिकृत आणि विश्वसनीय आकडेवारीची आवश्यकता असते. चुकीची, अपूर्ण किंवा विसंगत माहिती उपलब्ध असल्यास त्यावर आधारित धोरणात्मक निर्णयही अपेक्षित परिणाम साधू शकणार नाहीत. म्हणूनच AISHEमध्ये अचूक माहिती नोंदविणे ही प्रत्येक उच्च शिक्षण संस्थेची केवळ प्रशासकीय जबाबदारी नसून व्यापक शैक्षणिक उत्तरदायित्वाची बाब आहे.
महाराष्ट्रातील अनेक महाविद्यालयांकडे AISHE Code उपलब्ध असूनही संबंधित वर्षाची माहिती AISHE पोर्टलवर नियमितपणे भरली जात नसल्याचे निदर्शनास आले आहे. काही नव्याने स्थापन झालेल्या महाविद्यालयांकडे AISHE Code उपलब्ध नसल्यामुळे त्यांची राष्ट्रीय माहिती प्रणालीमध्ये नोंदणी पूर्ण झालेली नाही. परिणामी विद्यापीठाकडे उपलब्ध असलेली विद्यार्थी, शिक्षक आणि शिक्षकेतर कर्मचाऱ्यांची माहिती आणि AISHE पोर्टलवर नोंदविलेली माहिती यामध्ये तफावत निर्माण होण्याची शक्यता असते. अशा तफावतीमुळे केवळ प्रशासकीय अडचणी निर्माण होत नाहीत, तर उच्च शिक्षणाच्या नियोजनाच्या गुणवत्तेवरही परिणाम होऊ शकतो.
सन २०२५-२६ पासून विद्यापीठांच्या विविध शैक्षणिक, प्रशासकीय आणि मान्यतेसंबंधी कामांसाठी AISHE Code आणि AISHE प्रमाणपत्र अनिवार्य करण्याचा निर्णय या पार्श्वभूमीवर महत्त्वपूर्ण आहे. संलग्नीकरण, परीक्षा निकाल, विविध प्रकारच्या मान्यता, शिष्यवृत्ती, NAAC मूल्यांकन आणि इतर संबंधित शैक्षणिक कामांसाठी AISHEशी संबंधित माहिती अद्ययावत ठेवण्याची अट असल्यामुळे महाविद्यालयांना त्यांच्या संस्थात्मक माहितीचे नियमित व्यवस्थापन करावे लागेल. ही बाब उच्च शिक्षणातील माहितीशिस्त वाढविण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकते.
तथापि, कोणतीही प्रशासकीय सक्ती यशस्वी होण्यासाठी त्यासोबत सक्षम मार्गदर्शन आणि तांत्रिक सहकार्य आवश्यक असते. AISHE Code नसलेल्या संलग्नित आणि स्वायत्त महाविद्यालयांसाठी विद्यापीठांनी विशेष शिबिरे आयोजित करण्याचे निर्देश दिले आहेत. ही बाब स्वागतार्ह आहे. विशेषतः ग्रामीण, दुर्गम आणि लहान महाविद्यालयांना डिजिटल नोंदणी, डेटा संकलन आणि पोर्टलवरील माहिती भरण्याच्या प्रक्रियेत तांत्रिक अडचणी येऊ शकतात. अशा संस्थांसाठी विद्यापीठ पातळीवर हेल्पडेस्क, प्रशिक्षण कार्यशाळा आणि तांत्रिक मार्गदर्शनाची व्यवस्था करणे आवश्यक आहे.
AISHE प्रक्रियेमध्ये महाविद्यालयांच्या प्राचार्यांची जबाबदारीही महत्त्वाची ठरणार आहे. संबंधित वर्षाची अचूक माहिती पोर्टलवर अपलोड केल्याचे प्रमाणपत्र महाविद्यालयाच्या प्राचार्यांकडून प्राप्त करून घेण्याची व्यवस्था करण्यात आली आहे. त्यानंतर संबंधित AISHE नोडल अधिकारी किंवा सेक्टरल नोडल कार्यालयाकडून आवश्यक प्रमाणपत्र अथवा ना-हरकत प्रमाणपत्र देण्याची प्रक्रिया निश्चित करण्यात आली आहे. यामुळे माहितीच्या अचूकतेबाबत संस्थात्मक उत्तरदायित्व निश्चित होण्यास मदत होईल.
मात्र, AISHEची अंमलबजावणी केवळ प्रमाणपत्र मिळविण्यापुरती मर्यादित राहू नये. प्रत्येक महाविद्यालयाने Institutional Data Management System विकसित करण्याची गरज आहे. प्रवेश, विद्यार्थीसंख्या, शिक्षकांची पदे, कार्यरत शिक्षक, शिक्षकेतर कर्मचारी, अभ्यासक्रम, संशोधन, पायाभूत सुविधा आणि इतर शैक्षणिक माहिती नियमितपणे अद्ययावत ठेवली पाहिजे. विद्यापीठाच्या विविध शाखांकडे उपलब्ध असलेली माहिती आणि AISHE पोर्टलवरील माहिती यामध्ये सुसंगती निर्माण झाल्यास उच्च शिक्षण प्रशासन अधिक कार्यक्षम आणि पारदर्शक होईल.
यासोबतच AISHE माहितीचा उपयोग संस्थात्मक नियोजनासाठी केला पाहिजे. कोणत्या विषयात विद्यार्थीसंख्या वाढत आहे, कुठे शिक्षकांची कमतरता आहे, कोणत्या महाविद्यालयांना पायाभूत सुविधांची आवश्यकता आहे, कोणत्या भागात उच्च शिक्षणाची मागणी वाढत आहे, याचा अभ्यास AISHEसारख्या माहितीच्या आधारे करता येतो. त्यामुळे AISHE हा केवळ शासनासाठी माहिती संकलनाचा उपक्रम नसून विद्यापीठे आणि महाविद्यालयांसाठी आत्ममूल्यांकन व शैक्षणिक नियोजनाचे साधन ठरू शकतो.
या संपूर्ण प्रक्रियेत दिरंगाई किंवा माहितीतील त्रुटी आढळल्यास जबाबदारी निश्चित करणे आवश्यक असले, तरी तांत्रिक अडचणी, मनुष्यबळाची कमतरता आणि प्रशिक्षणाचा अभाव यांचाही वस्तुनिष्ठ विचार केला पाहिजे. प्रशासनाने “जबाबदारीसोबत सुविधा आणि उत्तरदायित्वासोबत मार्गदर्शन” या दृष्टिकोनातून AISHEची अंमलबजावणी करणे अधिक परिणामकारक ठरेल.
एकूणच, AISHE Code आणि AISHE प्रमाणपत्राची अनिवार्यता ही केवळ आणखी एक प्रशासकीय अट म्हणून न पाहता “अचूक माहिती, पारदर्शक प्रशासन आणि उत्तरदायी उच्च शिक्षण” या व्यापक उद्दिष्टांच्या दिशेने टाकलेले पाऊल म्हणून पाहिले पाहिजे. उच्च शिक्षणातील धोरणे आणि नियोजन विश्वसनीय माहितीवर आधारित असतील, तरच त्यातून गुणवत्तापूर्ण आणि सर्वसमावेशक विकास साधता येईल. त्यामुळे AISHEची अंमलबजावणी काटेकोरपणे करताना महाविद्यालयांना आवश्यक तांत्रिक सहाय्य, प्रशिक्षण आणि मार्गदर्शन देणे ही विद्यापीठे व उच्च शिक्षण प्रशासनाची संयुक्त जबाबदारी आहे.
आज उच्च शिक्षण व्यवस्था डिजिटल परिवर्तनाच्या टप्प्यातून जात असताना “Data Accuracy, Transparency and Accountability” ही तीन मूल्ये संस्थात्मक कार्यसंस्कृतीचा भाग बनणे आवश्यक आहे. AISHEच्या माध्यमातून उपलब्ध होणारी प्रमाणित माहिती ही भविष्यातील शैक्षणिक धोरणे, संसाधनांचे नियोजन आणि गुणवत्तावाढीसाठी महत्त्वाचा आधार ठरू शकते. म्हणून AISHEची सक्ती ही केवळ अनुपालनाची बाब नसून महाराष्ट्राच्या उच्च शिक्षण व्यवस्थेला अधिक माहितीसमृद्ध, पारदर्शक, उत्तरदायी आणि गुणवत्तापूर्ण बनविण्याची एक महत्त्वपूर्ण संधी आहे.
प्रा. डॉ. प्रशांत विघे
सिनेट सदस्य, संत गाडगेबाबा अमरावती विद्यापीठ, अमरावती
प्रा. डॉ. प्रशांत विघे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सक्रिय योगदानकर्ता असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील माहिती आणि लेख उपलब्ध करून देतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष लेखणीच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. आपल्या लेखणीच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी लेख प्रकाशित करतात.
मो. क्र. -९३२६८७७७४९
