Cyber Safety Rakhi, गणेशोत्सव आणि मारबत उत्सवाच्या माध्यमातून कुणाल मेश्राम व ऋतुजा गिरी यांनी सायबर सुरक्षिततेचा संदेश विविध समाजघटकांपर्यंत पोहोचविला.
नागपूर : डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर आणि त्यासोबतच वाढणाऱ्या सायबर गुन्ह्यांच्या पार्श्वभूमीवर नागरिकांमध्ये ऑनलाइन सुरक्षिततेविषयी जागरूकता निर्माण करणे ही काळाची गरज बनली आहे. ही गरज ओळखून क्विक हील फाउंडेशनच्या पुढाकाराने आणि शासकीय न्यायसहायक विज्ञान संस्था, नागपूर यांच्या सहकार्याने राबविण्यात आलेल्या ‘Cyber Shiksha for Cyber Suraksha’ या उपक्रमांतर्गत नागपूरच्या दोन विद्यार्थ्यांनी सायबर जनजागृतीचा उल्लेखनीय प्रवास यशस्वीपणे पूर्ण केला आहे. शासकीय न्यायसहायक विज्ञान संस्था, नागपूर येथील बी.एस्सी. फॉरेन्सिक सायन्सचे विद्यार्थी कुणाल मेश्राम आणि ऋतुजा गिरी यांनी ‘टीम G5’च्या माध्यमातून शाळा-महाविद्यालयांपासून ग्रामीण भागातील नागरिक, शासकीय अधिकारी, पत्रकार, पोलीस कर्मचारी आणि विविध सामाजिक घटकांपर्यंत सायबर सुरक्षेचा संदेश पोहोचविण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. 
या मोहिमेअंतर्गत टीम G5 ने ८ शाळा-महाविद्यालयांमध्ये एकूण १४ सायबर जनजागृती सादरीकरणे आयोजित केली. या माध्यमातून तब्बल ३,६२९ विद्यार्थ्यांना सायबर गुन्ह्यांचे विविध प्रकार, ऑनलाइन आर्थिक फसवणूक, सोशल मीडिया वापरताना घ्यावयाची खबरदारी, डिजिटल व्यवहारांची सुरक्षितता तसेच सायबर गुन्ह्यांची तक्रार नोंदविण्याची प्रक्रिया याविषयी मार्गदर्शन करण्यात आले. विद्यार्थ्यांमध्ये डिजिटल सुरक्षिततेची जाणीव निर्माण करण्यासोबतच त्यांना संभाव्य ऑनलाइन फसवणुकीपासून स्वतःचे संरक्षण कसे करावे, याचीही माहिती देण्यात आली.
शैक्षणिक संस्थांपलीकडे विविध समाजघटकांपर्यंत जनजागृती
सायबर जनजागृती केवळ शाळा-महाविद्यालयांपुरती मर्यादित न ठेवता समाजातील विविध घटकांपर्यंत पोहोचविण्याच्या उद्देशाने टीम G5 ने पाच विशेष ‘Impact Activities’ आयोजित केल्या. या उपक्रमांतर्गत रस्ता सुरक्षा आणि आपत्ती व्यवस्थापन क्षेत्रातील सामाजिक कार्यकर्ते, नागपूर महानगरपालिकेचे अधिकारी, पत्रकार, अग्निशमन दलाचे अधिकारी तसेच पोलीस अधिकारी अशा विविध क्षेत्रांतील एकूण १४३ व्यक्तींना सायबर सुरक्षेविषयी माहिती देण्यात आली.
समाजातील प्रत्येक घटक डिजिटल व्यवहारांशी जोडला जात असताना सायबर गुन्ह्यांचे स्वरूप आणि त्यापासून बचाव करण्याचे मार्ग सर्वांपर्यंत पोहोचविणे आवश्यक आहे, हा दृष्टिकोन या उपक्रमातून अधोरेखित करण्यात आला.
सण-उत्सवांच्या माध्यमातून सायबर सुरक्षेचा अभिनव संदेश
टीम G5 च्या जनजागृती मोहिमेचे वैशिष्ट्य म्हणजे पारंपरिक सण आणि सामाजिक उत्सवांचा प्रभावी वापर करून सायबर सुरक्षेचा संदेश सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविण्याचा अभिनव प्रयत्न होय. 
स्वातंत्र्यदिनानिमित्त १५ ऑगस्ट रोजी विशेष जनजागृती उपक्रम आयोजित करण्यात आला. यामध्ये शिक्षक, विद्यार्थी, पालक आणि शाळेतील कर्मचाऱ्यांना डिजिटल सुरक्षिततेचे महत्त्व समजावून सांगण्यात आले.
रक्षाबंधनाच्या निमित्ताने ‘Cyber Safety Rakhi’ ही अभिनव संकल्पना राबविण्यात आली. रस्त्यावरील विक्रेते, दुकानदार, पेट्रोल पंप कर्मचारी, सुरक्षा रक्षक अशा १५ हून अधिक विविध समाजघटकांपर्यंत पोहोचून त्यांना सायबर गुन्ह्यांपासून सुरक्षित राहण्याचे मार्ग सांगण्यात आले. या उपक्रमासाठी विद्यार्थ्यांनी स्वतः विशेष राख्या तयार केल्या होत्या. या राख्यांवर सायबर गुन्ह्यांपासून बचाव करण्यासंबंधी संदेश आणि क्विक हील फाउंडेशनच्या ‘AntiFraud.AI’ ॲप्लिकेशनची माहिती देण्यात आली होती. नागरिकांना या राख्या बांधून रक्षाबंधनाच्या माध्यमातून डिजिटल सुरक्षिततेचा संदेश देण्यात आला.
गणेशोत्सवाच्या काळातही ही मोहीम सुरू ठेवण्यात आली. ढोल-ताशा पथकातील सदस्य, गणेश मंडळांचे कार्यकर्ते तसेच नागपूरमधील विविध प्रसिद्ध टाउनशिपमधील रहिवाशांसाठी विशेष जनजागृती उपक्रम राबविण्यात आले. याशिवाय विदर्भाच्या पारंपरिक मारबत उत्सवाच्या निमित्ताने नागरिकांशी संवाद साधून ऑनलाइन फसवणुकीचे वाढते प्रकार आणि त्यापासून बचाव करण्याच्या उपाययोजनांविषयी माहिती देण्यात आली.
‘सायबर कवच’ : पांजरी (लोढी) गावाला सायबर सुरक्षित बनविण्याचा पुढाकार
टीम G5 च्या संपूर्ण प्रवासातील सर्वांत महत्त्वाकांक्षी उपक्रमांपैकी एक म्हणजे ‘CYBER KAVACH – माझं गाव, सायबर सुरक्षित गाव’ हा अभिनव प्रकल्प होय. ग्रामीण भागातील नागरिकांनाही डिजिटल सुरक्षिततेचे ज्ञान मिळावे आणि गावपातळीवर सायबर गुन्ह्यांविरोधात जागरूकता निर्माण व्हावी, या उद्देशाने नागपूर जिल्ह्यातील पांजरी (लोढी) गावात विशेष जनजागृती मोहीम राबविण्यात आली.
या मोहिमेद्वारे गावातील नागरिकांना ऑनलाइन आर्थिक फसवणुकीचे विविध प्रकार, डिजिटल व्यवहार करताना घ्यावयाची काळजी, अनोळखी लिंकवर क्लिक करण्याचे धोके, ओटीपीची गोपनीयता राखण्याचे महत्त्व आणि सायबर गुन्ह्यांची तक्रार नोंदविण्याची प्रक्रिया याविषयी मार्गदर्शन करण्यात आले. 
टीम G5 मधील विद्यार्थ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या उपक्रमातून पांजरी (लोढी) गावाला मध्य भारतातील पहिले ‘Cyber Protected Village’ बनविण्याचा मान मिळाला आहे. ‘Bringing the Cyber Safety Revolution to the Grassroot Level’ हे या उपक्रमाचे ब्रीदवाक्य होते. ग्रामीण भागातील नागरिकांपर्यंत सायबर सुरक्षेचे ज्ञान पोहोचवून डिजिटल व्यवहारांबाबत सुरक्षिततेची सवय निर्माण करणे, हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश होता.
नागपूरबाहेरही जनजागृती मोहिमेचा विस्तार
टीम G5 ने आपल्या कार्याचा विस्तार नागपूर शहरापुरता मर्यादित न ठेवता जिल्ह्याबाहेरही केला. याचाच भाग म्हणून अकोला येथील दोन नामांकित शाळांना भेट देऊन विद्यार्थ्यांसाठी विशेष सायबर सुरक्षा व्याख्याने आयोजित करण्यात आली. या माध्यमातून अकोला येथील विद्यार्थ्यांनाही ऑनलाइन सुरक्षितता, सायबर गुन्ह्यांचे स्वरूप आणि डिजिटल माध्यमांचा जबाबदारीने वापर करण्याविषयी मार्गदर्शन करण्यात आले. त्यामुळे या मोहिमेला जिल्ह्याबाहेरही व्यापक स्वरूप प्राप्त झाले.
लोकप्रतिनिधींकडून विद्यार्थ्यांच्या कार्याचे विशेष कौतुक
टीम G5 ने राबविलेल्या अभिनव उपक्रमांची आणि सामाजिक बांधिलकीची विविध लोकप्रतिनिधींनी दखल घेतली. भंडारा-गोंदिया स्थानिक स्वराज्य संस्था मतदारसंघाचे विधान परिषद सदस्य श्री. अविनाश ब्रम्हणकर, नागपूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार डॉ. नितीन राऊत तसेच जालना विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार श्री. अर्जुन खोतकर यांनी कुणाल मेश्राम आणि ऋतुजा गिरी यांच्या कार्याचे विशेष कौतुक केले.
विद्यार्थ्यांनी आपल्या शैक्षणिक प्रगतीसोबतच समाजाप्रती असलेली जबाबदारी ओळखून सायबर सुरक्षिततेसारख्या महत्त्वपूर्ण विषयावर जनजागृती करणे ही कौतुकास्पद बाब असल्याचे मत लोकप्रतिनिधींनी व्यक्त केले. त्यांच्या सामाजिक जाणिवेचे, नावीन्यपूर्ण उपक्रमांचे आणि सुरक्षित डिजिटल समाजनिर्मितीसाठी घेत असलेल्या प्रयत्नांचे कौतुक करून पुढील वाटचालीस शुभेच्छा देण्यात आल्या. 
संस्थेचे मार्गदर्शन आणि शिक्षकांचे सहकार्य महत्त्वपूर्ण
या संपूर्ण उपक्रमाच्या यशस्वी वाटचालीत शासकीय न्यायसहायक विज्ञान संस्था, नागपूरचे संचालक डॉ. संजय ठाकरे यांचे मार्गदर्शन आणि प्रोत्साहन महत्त्वपूर्ण ठरले. तसेच संस्थेतील QHF-GIFSN Cyber Warriors Club चे शिक्षक समन्वयक डॉ. आशिष बडिये यांनी संपूर्ण उपक्रमादरम्यान विद्यार्थ्यांना आवश्यक मार्गदर्शन आणि सहकार्य केले.
संस्थेचे मार्गदर्शन आणि शिक्षकांचे सहकार्य यामुळे विद्यार्थ्यांना शाळा-महाविद्यालये, शासकीय कार्यालये, सामाजिक संस्था आणि ग्रामीण समुदायांपर्यंत पोहोचून विविध स्वरूपातील जनजागृती उपक्रम प्रभावीपणे राबविता आले.
केवळ आकडेवारी नव्हे, तर सायबर सुरक्षित समाजनिर्मितीचा प्रेरणादायी संकल्प!
कुणाल मेश्राम आणि ऋतुजा गिरी यांच्या टीम G5 ने पूर्ण केलेला हा प्रवास केवळ जनजागृती सादरीकरणे किंवा काही विशेष उपक्रमांपुरता मर्यादित नाही. डिजिटल युगात प्रत्येक नागरिकाला सायबर गुन्ह्यांची माहिती असावी, ऑनलाइन व्यवहार करताना आवश्यक खबरदारी घेता यावी आणि फसवणूक झाल्यास योग्य ठिकाणी तक्रार नोंदविता यावी, या व्यापक उद्देशाने त्यांनी सातत्यपूर्ण प्रयत्न केले. 
या मोहिमेची आकडेवारीही त्यांच्या कार्याची व्याप्ती स्पष्ट करते. ८ शैक्षणिक संस्थांमध्ये १४ जनजागृती सादरीकरणे, ३,६२९ विद्यार्थी, विविध क्षेत्रांतील १४३ व्यक्ती आणि पाच विशेष Impact Activities यांच्या माध्यमातून त्यांनी सायबर सुरक्षेचा संदेश समाजातील विविध घटकांपर्यंत पोहोचविला. त्यात ‘Cyber Safety Rakhi’, गणेशोत्सव आणि मारबत उत्सवातील जनजागृती तसेच ‘Cyber Kavach’सारख्या ग्रामीण उपक्रमांनी या मोहिमेला वेगळी ओळख मिळवून दिली.
डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर दिवसेंदिवस वाढत असताना सायबर गुन्ह्यांपासून सुरक्षित राहण्यासाठी केवळ तांत्रिक उपाययोजना पुरेशा नसून प्रत्येक नागरिकामध्ये जागरूकता निर्माण होणे आवश्यक आहे. अशा परिस्थितीत दोन विद्यार्थ्यांनी पुढाकार घेऊन समाजातील विविध घटकांना सायबर सुरक्षेचे महत्त्व पटवून देणे ही निश्चितच अभिमानास्पद बाब आहे. टीम G5 चा हा उपक्रम युवकशक्तीच्या सकारात्मक सामर्थ्याचा आणि सामाजिक बांधिलकीचा प्रेरणादायी आदर्श ठरत आहे.
प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..
मो. 9112225235
Email- prakaashkhilare@gmail.com
