भारतीय संविधानातील अनुच्छेद १ म्हणजे काय? भाग १ – संघ आणि त्याचे राज्य क्षेत्र याविषयी इतिहास, महत्त्व, घटनात्मक तरतुदी आणि स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयुक्त माहिती.
भारतीय राज्यघटना : भाग I – अनुच्छेद 1 (संघ आणि त्याचे राज्य क्षेत्र)
भारतीय राज्यघटना ही आपल्या देशाच्या शासनव्यवस्थेचा पाया असून ती भारताचे राजकीय, सामाजिक आणि प्रशासकीय स्वरूप निश्चित करते. राज्यघटनेचा भाग I हा “संघ आणि त्याचे राज्य क्षेत्र” या विषयाला समर्पित आहे. या भागातील अनुच्छेद 1 हा अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो, कारण तो भारताचे अधिकृत नाव, त्याची संघराज्य रचना आणि देशाच्या राज्य क्षेत्राची व्याप्ती स्पष्ट करतो. राज्यघटनेतील हा अनुच्छेद भारताच्या राष्ट्रीय एकात्मतेचा आणि अखंडतेचा मूलभूत आधार आहे.
अनुच्छेद 1 च्या पहिल्या उपखंडात “India, that is Bharat, shall be a Union of States” असे स्पष्टपणे नमूद करण्यात आले आहे. याचा अर्थ “भारत अर्थात इंडिया हा राज्यांचा संघ असेल” असा होतो. राज्यघटना भारताला “संघराज्य” (Federation) असे न म्हणता “राज्यांचा संघ” (Union of States) असे संबोधते. यामागे एक महत्त्वाचा घटनात्मक विचार आहे. भारतीय संघ हा राज्यांनी परस्पर करार करून तयार केलेला नाही, तर संपूर्ण देशाच्या एकात्मतेच्या तत्त्वावर आधारित आहे. त्यामुळे कोणत्याही राज्याला भारतापासून वेगळे होण्याचा अधिकार नाही. भारत हा एक अखंड आणि अविभाज्य देश आहे, ही संकल्पना या शब्दप्रयोगातून अधोरेखित होते.
अनुच्छेद 1 मध्ये भारताची दोन अधिकृत नावे मान्य करण्यात आली आहेत—India आणि Bharat (भारत). ही दोन्ही नावे समान घटनात्मक दर्जा असलेली आहेत. देशांतर्गत व्यवहारांमध्ये “भारत” हा शब्द मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो, तर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर “India” हे नाव प्रचलित आहे. या दोन्ही नावांचा वापर राज्यघटनेने अधिकृतपणे मान्य केला आहे.
अनुच्छेद 1 च्या दुसऱ्या उपखंडानुसार भारतातील सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांची यादी राज्यघटनेच्या पहिल्या अनुसूचीमध्ये (First Schedule) दिलेली आहे. या अनुसूचीमध्ये प्रत्येक राज्याचे नाव, त्याचे क्षेत्र आणि केंद्रशासित प्रदेशांची माहिती नमूद करण्यात आलेली आहे. काळानुसार नवीन राज्यांची निर्मिती, राज्यांच्या सीमा किंवा नावांमध्ये बदल झाल्यास या अनुसूचीमध्येही आवश्यक ते बदल करण्यात येतात.
अनुच्छेद 1 च्या तिसऱ्या उपखंडात भारताच्या राज्य क्षेत्राची व्याप्ती स्पष्ट करण्यात आली आहे. त्यानुसार भारताचे राज्य क्षेत्र तीन घटकांनी बनलेले आहे. प्रथम, भारतातील सर्व राज्यांचा प्रदेश; दुसरे, केंद्रशासित प्रदेश; आणि तिसरे, भविष्यात भारताने घटनात्मक किंवा आंतरराष्ट्रीय प्रक्रियेद्वारे प्राप्त केलेले कोणतेही नवीन प्रदेश. यामुळे भारताच्या भौगोलिक मर्यादेची घटनात्मक व्याख्या निश्चित केली जाते.
भारतीय संसदेकडे राज्यांच्या सीमा बदलणे, नवीन राज्यांची निर्मिती करणे, दोन किंवा अधिक राज्यांचे विलिनीकरण करणे अथवा एखाद्या राज्याचे नाव बदलण्याचा अधिकार आहे. हे अधिकार अनुच्छेद 2 आणि अनुच्छेद 3 अंतर्गत दिले गेले आहेत. त्यामुळे देशाच्या प्रशासकीय गरजेनुसार राज्यांच्या रचनेत बदल करण्याची लवचिक व्यवस्था राज्यघटनेत उपलब्ध आहे.
भारतात वेळोवेळी अनेक महत्त्वाचे बदल झाले आहेत. 1956 मध्ये राज्य पुनर्रचना कायद्याद्वारे भाषावार राज्यांची पुनर्रचना करण्यात आली. 1960 मध्ये द्विभाषिक मुंबई राज्याचे विभाजन करून महाराष्ट्र आणि गुजरात ही स्वतंत्र राज्ये निर्माण झाली. 2000 मध्ये झारखंड, छत्तीसगड आणि उत्तराखंड ही नवीन राज्ये अस्तित्वात आली. 2014 मध्ये तेलंगणा राज्याची निर्मिती झाली, तर 2019 मध्ये जम्मू-काश्मीरचे पुनर्गठन करून जम्मू-काश्मीर आणि लडाख हे दोन स्वतंत्र केंद्रशासित प्रदेश तयार करण्यात आले.
अनुच्छेद 1 चे महत्त्व केवळ भारताचे नाव निश्चित करण्यापुरते मर्यादित नाही. हा अनुच्छेद भारताची संघराज्य रचना, राष्ट्रीय एकात्मता आणि भौगोलिक अखंडता यांना घटनात्मक संरक्षण देतो. देशातील विविध राज्ये, भाषा, संस्कृती आणि परंपरा असूनही भारत हा एकच सार्वभौम राष्ट्र आहे, ही भावना या अनुच्छेदातून दृढ होते. म्हणूनच भारतीय राज्यघटनेतील अनुच्छेद 1 हा भारताच्या अस्तित्वाचा, अखंडतेचा आणि संघराज्य व्यवस्थेचा मूलभूत आधारस्तंभ मानला जातो.
भारतीय राज्यघटनेचा अभ्यास करताना अनुच्छेद 1 हा प्रत्येक नागरिकाने समजून घ्यावा असा अत्यंत महत्त्वाचा अनुच्छेद आहे. तो केवळ भारताची ओळख सांगत नाही, तर देशाच्या एकात्मतेचे, लोकशाही मूल्यांचे आणि घटनात्मक व्यवस्थेचे दर्शन घडवतो. “भारत म्हणजेच इंडिया हा राज्यांचा संघ आहे” हे राज्यघटनेचे उद्घोषवाक्य आजही भारताच्या राष्ट्रीय ऐक्याचे आणि अखंडतेचे प्रतीक म्हणून कायम आहे.
प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..
मो. 9112225235
Email- prakaashkhilare@gmail.com
