नागपूरच्या दीक्षाभूमीच्या देखभाल आणि धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या खर्चाबाबत स्नेहा भारस्के यांचा आरटीआय; निधी व आर्थिक व्यवहारांच्या कागदपत्रांची मागणी.
दीक्षाभूमीच्या खर्चाचा हिशेब आता माहिती अधिकाराच्या कक्षेत; स्नेहा भारस्के यांचा नागपूर महापालिकेकडे सविस्तर आरटीआय, १ एप्रिल २०१८ पासून अर्जाच्या तारखेपर्यंत दीक्षाभूमी व धम्मचक्र प्रवर्तन दिनासाठी झालेल्या खर्चाची माहिती मागितली; निधी, कामे, कंत्राटदार, देयके, ऑडिट आक्षेप आणि देणग्यांचाही समावेश
नागपूरच्या ऐतिहासिक दीक्षाभूमीच्या देखभाल व विविध व्यवस्थांवर होणाऱ्या खर्चाबाबत पारदर्शकता यावी, यासाठी पुण्याच्या स्नेहा भारस्के यांनी नागपूर महानगरपालिकेकडे माहितीच्या अधिकारांतर्गत सविस्तर अर्ज दाखल केला आहे. १ एप्रिल २०१८ पासून अर्ज दाखल करण्याच्या तारखेपर्यंत दीक्षाभूमी तसेच धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या आयोजनासाठी नागपूर महानगरपालिकेने केलेल्या निधीवाटपापासून प्रत्यक्ष खर्चापर्यंतची विविध कागदपत्रे आणि आर्थिक नोंदी या अर्जाद्वारे मागविण्यात आल्या आहेत.
वर्षनिहाय निधीची माहिती मागवली
या आरटीआयमध्ये भारस्के यांनी सर्वप्रथम १ एप्रिल २०१८ पासून अर्जाच्या तारखेपर्यंत प्रत्येक वर्षासाठी दीक्षाभूमी आणि धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या व्यवस्थेसाठी नागपूर महानगरपालिकेने किती निधी मंजूर केला आणि किती निधी प्रत्यक्षात वितरित किंवा जारी केला, याची वर्षनिहाय माहिती मागितली आहे. यामुळे संबंधित कालावधीत दीक्षाभूमीसाठी महापालिकेच्या माध्यमातून करण्यात आलेल्या आर्थिक तरतुदींचे वर्षनिहाय चित्र स्पष्ट होण्याची शक्यता आहे. मंजूर निधी, प्रत्यक्ष वितरित निधी आणि त्याचा उपयोग यामधील फरक असल्यास तोही या माहितीमधून स्पष्ट होऊ शकतो.
प्रत्यक्ष खर्चाची प्रमाणित माहितीही मागितली
केवळ निधी मंजूर किंवा वितरित झाल्याची माहिती न मागता प्रत्येक वर्षातील प्रत्यक्ष खर्च किती झाला, याचीही माहिती भारस्के यांनी मागितली आहे. त्यासोबतच खर्चाच्या विवरणपत्रांच्या प्रमाणित प्रती (Certified Copies of Expenditure Statements) देण्याची मागणी करण्यात आली आहे. यामुळे मंजूर झालेल्या निधीच्या तुलनेत प्रत्यक्ष किती रक्कम खर्च झाली आणि कोणत्या बाबींवर खर्च करण्यात आला, याचा मागोवा घेणे शक्य होणार आहे.
कामांचे वर्क ऑर्डर, निविदा आणि करारपत्रांची मागणी
दीक्षाभूमी परिसरात करण्यात आलेल्या विविध कामे किंवा सेवांशी संबंधित वर्क ऑर्डर, निविदा (Tenders) आणि करारनामे (Agreements) यांच्या प्रमाणित प्रतीही आरटीआयमध्ये मागविण्यात आल्या आहेत. यामध्ये दीक्षाभूमी परिसराची देखभाल, स्वच्छता, बांधकाम, दुरुस्ती, सुशोभीकरण, प्रकाशयोजना अथवा इतर कोणत्याही सेवांसाठी करण्यात आलेल्या कामांचा समावेश होऊ शकतो. संबंधित कागदपत्रांमधून कोणते काम कोणत्या प्रक्रियेद्वारे मंजूर झाले, त्याची अंदाजित किंमत किती होती आणि कोणत्या अटींवर काम देण्यात आले, याची माहिती उपलब्ध होऊ शकते.
कंत्राटदार आणि संबंधित संस्थांची नावेही मागितली
भारस्के यांनी दीक्षाभूमीशी संबंधित कामे किंवा सेवा करणाऱ्या कंत्राटदार, संस्था किंवा एजन्सींची नावे, त्यांनी केलेल्या कामाचे स्वरूप आणि प्रत्येकाला अदा करण्यात आलेली रक्कम याची माहितीही मागितली आहे. विशेषतः कंत्राटदार/एजन्सीचे नाव, कामाचे वर्णन आणि संबंधित कामासाठी देण्यात आलेली रक्कम यांचा तपशील मागविण्यात आला आहे. त्यामुळे सार्वजनिक निधीतून झालेल्या खर्चामध्ये कोणत्या संस्थांना किती रक्कम देण्यात आली, हे स्पष्ट होण्यास मदत होऊ शकते.
बिले, पेमेंट व्हाउचर आणि काम पूर्णत्वाची प्रमाणपत्रे मागितली
आरटीआय अर्जामध्ये संबंधित कामांच्या बिलांच्या, पेमेंट व्हाउचरच्या आणि काम पूर्ण झाल्याच्या प्रमाणपत्रांच्या (Completion Certificates) प्रमाणित प्रती देण्याचीही मागणी करण्यात आली आहे. एखाद्या कामासाठी प्रत्यक्ष किती खर्च झाला, संबंधित कंत्राटदाराला देयक कधी आणि किती अदा करण्यात आले आणि काम पूर्ण झाल्याची अधिकृत नोंद आहे का, याची पडताळणी करण्यासाठी ही कागदपत्रे महत्त्वाची ठरतात.
राज्य सरकार आणि इतर यंत्रणांकडून मिळालेल्या निधीचा तपशील
दीक्षाभूमीसाठी केवळ नागपूर महानगरपालिकेच्या निधीचीच नव्हे, तर राज्य सरकार, जिल्हा नियोजन समिती (DPC) किंवा इतर कोणत्याही प्राधिकरणाकडून नागपूर महानगरपालिकेला मिळालेल्या निधीचीही माहिती या अर्जाद्वारे मागविण्यात आली आहे. या निधीशी संबंधित मंजुरी आदेश (Sanction Orders) आणि उपयोगिता प्रमाणपत्रे (Utilisation Certificates) यांच्या प्रमाणित प्रतीही मागविण्यात आल्या आहेत. यामुळे दीक्षाभूमीसाठी बाह्य स्रोतांकडून निधी प्राप्त झाला असल्यास तो किती होता, कोणत्या कारणासाठी मंजूर झाला आणि त्या निधीचा प्रत्यक्ष वापर कसा करण्यात आला, याची माहिती मिळण्याची शक्यता आहे.
खर्च न झालेल्या निधीचीही माहिती
मंजूर किंवा प्राप्त झालेल्या निधीपैकी काही रक्कम खर्च न झाल्यास त्या अखर्चित शिल्लक निधीची (Unspent Balance) माहितीही भारस्के यांनी मागितली आहे. अशी रक्कम असल्यास ती सध्या कोणत्या स्थितीत आहे, ती पुढील कामासाठी राखून ठेवण्यात आली आहे की परत करण्यात आली आहे किंवा अन्य कोणत्या कारणासाठी उपलब्ध आहे, याचा तपशील देण्याची मागणी करण्यात आली आहे.
ऑडिट अहवाल आणि आक्षेपांचाही समावेश
दीक्षाभूमीशी संबंधित खर्चावर करण्यात आलेल्या लेखापरीक्षणामध्ये काही ऑडिट आक्षेप (Audit Objections) नोंदविण्यात आले आहेत का, याची माहितीही आरटीआयमध्ये मागविण्यात आली आहे. असल्यास संबंधित ऑडिट अहवाल आणि आक्षेपांच्या प्रमाणित प्रती उपलब्ध करून देण्याची मागणी करण्यात आली आहे. त्यामुळे सार्वजनिक निधीच्या वापराबाबत लेखापरीक्षण यंत्रणांनी कोणते निरीक्षण नोंदविले आहे, हे स्पष्ट होऊ शकते.
दीक्षाभूमीसाठी मिळालेल्या देणग्यांचाही हिशेब मागितला
या आरटीआयचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे दीक्षाभूमीसाठी नागपूर महानगरपालिकेला मिळालेल्या किंवा महापालिकेने प्रशासित केलेल्या देणग्यांचा तपशील. दीक्षाभूमीसाठी कोणत्याही स्वरूपात दान किंवा देणगी प्राप्त झाली असल्यास त्याची रक्कम, संबंधित नोंदी आणि त्या निधीचा कोणत्या कामासाठी उपयोग करण्यात आला, याची माहिती मागविण्यात आली आहे. या संदर्भातील संबंधित कागदपत्रे आणि नोंदींच्या प्रमाणित प्रती देण्याची मागणीही करण्यात आली आहे.
दीक्षाभूमीच्या देखभालीवरील प्रश्नांच्या पार्श्वभूमीवर आरटीआय महत्त्वाचा
दीक्षाभूमीच्या देखभालीबाबत काही दिवसांपूर्वी सोशल मीडियावर व्हिडिओ प्रसारित झाला होता. पुण्याच्या स्नेहा भारस्के यांनी शेअर केलेल्या या व्हिडिओमध्ये दीक्षाभूमी परिसरातील वाढलेले गवत, प्रकाशव्यवस्था, स्वच्छतागृहांमधील पाण्याची कथित कमतरता, स्वच्छता तसेच काही ठिकाणी दिसणाऱ्या मातीच्या ढिगाऱ्यांकडे लक्ष वेधण्यात आले होते. या पार्श्वभूमीवर आता भारस्के यांनी दीक्षाभूमीशी संबंधित निधी आणि खर्चाची कागदपत्रे माहितीच्या अधिकारातून मागविल्याने या विषयाला वेगळे महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
‘दीक्षाभूमीच्या निधीचा संपूर्ण तपशील समोर यावा’
दीक्षाभूमी हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीशी जोडलेले अत्यंत महत्त्वाचे ऐतिहासिक स्थळ आहे. १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली आणि त्यांच्यासोबत मोठ्या संख्येने अनुयायांनी धम्मदीक्षा स्वीकारली. दरवर्षी धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या निमित्ताने देशाच्या विविध भागांतून मोठ्या संख्येने अनुयायी नागपूरमध्ये येतात. त्यामुळे दीक्षाभूमी परिसरातील स्वच्छता, सुरक्षा, प्रकाशयोजना, पाणी, स्वच्छतागृहे आणि इतर सुविधांसाठी सार्वजनिक निधीतून होणाऱ्या खर्चाबाबत पारदर्शकता असणे महत्त्वाचे ठरते.
भारस्के यांच्या आरटीआय अर्जातून निधी किती मिळाला, किती खर्च झाला, कोणत्या कामांवर खर्च झाला, कोणत्या कंत्राटदारांना कामे देण्यात आली, किती रक्कम अदा करण्यात आली आणि खर्चाचे लेखापरीक्षण काय सांगते, याबाबत कागदोपत्री माहिती मिळविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.
आता महापालिकेच्या उत्तराकडे लक्ष
आरटीआय अर्ज दाखल झाल्यानंतर आता नागपूर महानगरपालिका या अर्जातील मुद्द्यांवर कोणती माहिती उपलब्ध करून देते, याकडे लक्ष लागले आहे. मागितलेल्या कागदपत्रांमधून दीक्षाभूमीच्या देखभाल आणि धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या व्यवस्थेवरील मागील काही वर्षांतील आर्थिक व्यवहारांचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येऊ शकते. दरम्यान, उपलब्ध पोचपावतीनुसार हा अर्ज १२ सप्टेंबर २०२६ रोजी यशस्वीरीत्या दाखल झाला असून अर्ज नागपूर महानगरपालिकेकडे करण्यात आला आहे. या आरटीआयमधून माहिती प्राप्त झाल्यानंतर निधी आणि प्रत्यक्ष खर्चाबाबत आणखी तथ्याधारित चित्र स्पष्ट होणार आहे.
प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..
मो. 9112225235
Email- prakaashkhilare@gmail.com
