निंबोळ येथील सेवा समर्पण बहुउद्देशीय संस्थेने समाजहितासाठी राबविलेल्या विविध उपक्रमांमुळे ग्रामीण भागात सामाजिक परिवर्तनाची नवी दिशा निर्माण केली आहे. शिक्षण, आरोग्य आणि मानवसेवेचा प्रेरणादायी प्रवास जाणून घ्या.
“समाजासाठी जगणारा माणूस कधीच एकटा नसतो; त्याच्या पाठीशी संपूर्ण समाज उभा राहतो.” या विचाराचे मूर्तिमंत उदाहरण म्हणजे रावेर तालुक्यातील निंबोळ गावातील सेवा समर्पण बहुउद्देशीय संस्था होय. निःस्वार्थ समाजसेवा, सर्वधर्मसमभाव, ग्रामविकास आणि मानवतेची जपणूक या चार मूलभूत तत्त्वांवर उभी असलेली ही संस्था आज निंबोळसह परिसरातील अनेक गावांसाठी प्रेरणास्थान ठरत आहे.
अवघ्या काही समविचारी मित्रांनी सुरू केलेला हा छोटासा उपक्रम आज सामाजिक परिवर्तनाची चळवळ बनला आहे. शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण, महिला सक्षमीकरण, रक्तदान, गरजूंना मदत, विद्यार्थ्यांचे प्रोत्साहन, सांस्कृतिक उपक्रम, आध्यात्मिक मार्गदर्शन आणि आपत्तीच्या काळात मदतीचा हात अशा अनेक क्षेत्रांत संस्था सातत्याने कार्यरत आहे.
राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांच्या विचारातून समाजसेवेचा जन्म
सेवा समर्पण बहुउद्देशीय संस्थेच्या स्थापनेमागे कोणताही राजकीय हेतू किंवा प्रसिद्धीची अपेक्षा नव्हती. राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांच्या ग्रामगीतेतील ग्रामविकास, श्रमदान, स्वावलंबन आणि मानवसेवेच्या विचारांनी प्रेरित होऊन गावातील १५ समविचारी मित्रांनी एकत्र येत समाजासाठी काहीतरी वेगळे करण्याचा संकल्प केला.
त्यांना माहिती होती की, केवळ चांगल्या विचारांनी काम होत नाही, तर त्यासाठी सक्षम आर्थिक नियोजनही आवश्यक असते. त्यामुळे प्रत्येकाने प्रत्येकी दोन लाख रुपये जमा करून सुमारे ३० लाख रुपयांच्या निधीतून संस्थेची अधिकृत स्थापना केली आणि तिची शासनमान्य नोंदणी केली.
या संस्थेची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे विश्वास, पारदर्शकता आणि सामूहिक निर्णयप्रक्रिया.
गावाला एकत्र आणणारा डिजिटल उपक्रम
आजच्या डिजिटल युगाचा योग्य उपयोग करत संस्थेने सर्वप्रथम संपूर्ण गावाचा एक व्हॉट्सअॅप समूह तयार केला.
या माध्यमातून—
- गावातील महत्त्वाच्या सूचना
- आरोग्यविषयक माहिती
- शासकीय योजना
- आपत्कालीन मदत
- सामाजिक कार्यक्रम
- वाढदिवस, श्रद्धांजली
- शैक्षणिक संधी
- रक्ताची गरज
- हरवलेले साहित्य
यासह गावातील प्रत्येक छोट्या-मोठ्या घडामोडींची माहिती काही क्षणांत सर्व नागरिकांपर्यंत पोहोचू लागली.
या उपक्रमामुळे गावातील संवाद वाढला, गैरसमज कमी झाले आणि सामाजिक ऐक्य अधिक मजबूत झाले.
दुःखाच्या प्रसंगी आधार देणारी संस्था
संस्थेच्या कार्यकर्त्यांनी पाहिले की, गावातील एखाद्या कुटुंबात निधन झाल्यानंतर त्या कुटुंबाला मानसिक दुःखासोबतच आर्थिक भारही सहन करावा लागतो.
मंडप, खुर्च्या, चटया, पिण्याचे पाणी, दिव्यांची व्यवस्था यासाठी हजारो रुपयांचा खर्च होत होता.
संस्थेने हा प्रश्न कायमचा सोडवण्याचा निर्णय घेतला.
आज संस्थेकडे—
- १० मोठे मंडप
- १०० खुर्च्या
- पिण्याच्या पाण्याचे जार
- चटया
- चहाचे थर्मॉस
- हॅलोजन लाईट
- इतर आवश्यक साहित्य
पूर्णपणे उपलब्ध आहे.
विशेष म्हणजे गावातील कोणत्याही जाती-धर्मातील कुटुंबात दुःखद प्रसंग घडल्यास हे संपूर्ण साहित्य पूर्णपणे मोफत दिले जाते.
या उपक्रमामुळे सामाजिक भेदभाव संपुष्टात येऊन गावात परस्पर सहकार्याची भावना अधिक दृढ झाली आहे.
संस्थेच्या स्वतःच्या जागेचा प्रेरणादायी प्रवास
सुरुवातीच्या काळात संस्थेकडे स्वतःची जागा नव्हती.
त्यामुळे साहित्य विविध व्यक्तींकडे ठेवावे लागत होते.
मात्र, समाजहिताचे कार्य पाहून अनेक दानशूर व्यक्ती पुढे आल्या.
संस्थेने एक प्लॉट खरेदी केला, तर दुसरा प्लॉट समाजातील एका व्यक्तीने संस्थेला दान दिला.
नंतर प्लॉटिंग करणाऱ्या व्यावसायिकांनी संस्थेची ३,५०० चौ. फूट जागा घेऊन त्याबदल्यात रस्त्यालगत जवळपास ९,८०० चौ. फूट जागा देण्याची ऑफर दिली.
संस्थेने हा प्रस्ताव स्वीकारला आणि आज संस्थेकडे जवळपास १० हजार चौ. फूट स्वतःची जागा उपलब्ध आहे.
या जागेवर प्रशस्त शेड उभारण्यात आले असून येथेच विविध सामाजिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
सर्वप्रथम येथे राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराजांची प्रतिमा स्थापित करून त्यांच्या विचारांना अभिवादन करण्यात आले.
“भूमिपुत्रांचा सत्कार” – गावाशी नाळ जपणारा उपक्रम
निंबोळ गावातील अनेक युवक शिक्षण, व्यवसाय आणि नोकरीनिमित्त देश-विदेशात स्थायिक झाले आहेत.
संस्थेने या सर्वांना पुन्हा गावाशी जोडण्याचा अनोखा उपक्रम राबवला.
त्यांचे संपर्क क्रमांक शोधून “भूमिपुत्र निंबोळ” नावाचा स्वतंत्र समूह तयार करण्यात आला.
दिवाळीच्या काळात या सर्वांना गावात बोलावून ग्रामस्थांच्या हस्ते त्यांचा भव्य सत्कार करण्यात आला.
हा कार्यक्रम अनेकांसाठी भावनिक ठरला.
अनेकांच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू होते.
“एवढ्या वर्षांनी आपल्या गावाने आपली दखल घेतली,” ही भावना व्यक्त करत त्यांनी गावासाठी भविष्यात योगदान देण्याचा संकल्प केला.
रक्तदानातून जीवनदान
संस्थेने रक्तदानाला सामाजिक चळवळीचे स्वरूप दिले आहे.
आज संस्था दरवर्षी दोन भव्य रक्तदान शिबिरे आयोजित करते.
या शिबिरांतून शेकडो रक्तदात्यांनी रक्तदान केले असून अनेक गरजू रुग्णांना जीवनदान मिळाले आहे.
रक्तदानाबाबत ग्रामीण भागात जनजागृती करण्यात संस्थेचे मोठे योगदान आहे.
महिलांच्या आरोग्यापासून मानसिक स्वास्थ्यापर्यंत
संस्थेच्या कार्यकर्त्यांनी महिलांच्या जीवनाचा जवळून अभ्यास केला.
घर, संसार, शेती आणि मुलांच्या जबाबदाऱ्या सांभाळताना महिलांना स्वतःसाठी वेळच मिळत नाही.
यामुळे रक्तदाब, मधुमेह, मानसिक ताण अशा समस्या वाढत असल्याचे लक्षात आले.
त्यासाठी तज्ज्ञ डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाखाली विशेष आरोग्य शिबिरे आयोजित करण्यात आली.
याचबरोबर महिलांना आनंदाचे आणि स्वतःसाठी वेळ मिळावा म्हणून महिलांसाठी स्वतंत्र दांडिया महोत्सव सुरू करण्यात आला.
यामध्ये—
- व्यवस्थापन
- साउंड सिस्टीम
- सूत्रसंचालन
सर्व जबाबदाऱ्या महिलांनीच सांभाळल्या.
या उपक्रमामुळे महिलांचा आत्मविश्वास मोठ्या प्रमाणात वाढला.
विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षणाला प्रोत्साहन
संस्था शिक्षणाला समाजपरिवर्तनाचे सर्वात प्रभावी साधन मानते.
त्यामुळे—
- चित्रकला स्पर्धा
- वक्तृत्व स्पर्धा
- रांगोळी स्पर्धा
- सामान्यज्ञान स्पर्धा
- गुणवंत विद्यार्थ्यांचा सत्कार
असे विविध उपक्रम नियमित आयोजित केले जातात.
पालकांचा शैक्षणिक खर्च कमी करण्यासाठी उपक्रम
दरवर्षी शाळा सुरू होण्यापूर्वी नवनीत कंपनीच्या वह्या आणि रजिस्टर मोठ्या प्रमाणावर खरेदी करून ना नफा – ना तोटा या तत्त्वावर विद्यार्थ्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.
यामुळे शेकडो पालकांना आर्थिक दिलासा मिळतो.
रुग्णांसाठी मोफत वैद्यकीय साहित्य
संस्थेकडे आज—
- १० हॉस्पिटल बेड
- वॉकर
- टॉयलेट चेअर
उपलब्ध असून गरजू रुग्णांना कोणतेही भाडे न घेता उपलब्ध करून दिले जाते.
ही सुविधा निंबोळपुरती मर्यादित नसून परिसरातील गावांनाही दिली जाते.
आश्रमशाळांमध्ये अन्नदान
संस्थेने दुर्गम भागातील आश्रमशाळा शोधून तेथील विद्यार्थ्यांसाठी अन्नदान उपक्रम सुरू केला आहे.
शिक्षण घेत असलेल्या गरीब विद्यार्थ्यांना पोषक आहार मिळावा हा या उपक्रमाचा उद्देश आहे.
“वाटा आपला खारीचा एक हात मदतीचा”
प्रत्येक दिवाळीत संस्था सातपुडा पर्वतरांगांतील दुर्गम तांड्यांवर जाऊन—
- फराळ
- कपडे
- शैक्षणिक साहित्य
- पुस्तके
- मुलांसाठी खाऊ
यांचे वितरण करते.
त्याचबरोबर शिक्षणाचे महत्त्व समजावून सांगितले जाते.
पर्यावरण संरक्षण
संस्थेने गावात मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण केले असून त्या झाडांचे संगोपन करण्याची जबाबदारीही स्वीकारली आहे.
गुणवंत मुलींचा गौरव
वैद्यकीय शिक्षण घेणाऱ्या गावातील मुलींचा सत्कार करून त्यांच्याच हस्ते संस्थेच्या प्रवेशद्वाराचे भूमिपूजन करण्यात आले.
हा उपक्रम “बेटी बचाओ, बेटी पढाओ” या संकल्पनेला प्रत्यक्ष बळ देणारा ठरला.
बालसंस्कार आणि व्यक्तिमत्त्व विकास
श्री स्वामी समर्थ केंद्राच्या सहकार्याने नियमित बालसंस्कार शिबिरे आयोजित केली जातात.
तसेच महिला व पुरुषांसाठी सात दिवसीय आर्ट ऑफ लिव्हिंग शिबिर आयोजित करून योग, ध्यान, सकारात्मक विचार आणि तणावमुक्त जीवनशैलीचा संदेश दिला जातो.
सर्वधर्मसमभाव हेच संस्थेचे वैशिष्ट्य
या संस्थेची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे सर्वधर्मसमभाव.
संस्थेच्या संस्थापकांमध्ये—
- डॉक्टर
- शिक्षक
- प्रगतिशील शेतकरी
- उद्योजक
- मुस्लिम समाजाचे प्रतिनिधी
- बौद्ध समाजाचे प्रतिनिधी
असे विविध क्षेत्रांतील समविचारी व्यक्ती कार्यरत आहेत.
येथे धर्म, जात, पंथ किंवा राजकारणाला स्थान नसून “माणुसकी हाच सर्वात मोठा धर्म” या विचारावर संस्था काम करते.
भविष्यातील वाटचाल
सेवा समर्पण बहुउद्देशीय संस्था केवळ आजचे प्रश्न सोडवत नाही, तर भविष्यातील पिढी घडविण्याचे कार्यही करत आहे.
ग्रामविकास, शिक्षण, आरोग्य, पर्यावरण, महिला सक्षमीकरण, युवकांचे व्यक्तिमत्त्व विकास, डिजिटल साक्षरता आणि सामाजिक एकात्मता या क्षेत्रांत अधिक व्यापक काम करण्याचा संस्थेचा मानस आहे.
आज निंबोळमध्ये सुरू झालेली ही समाजसेवेची चळवळ संपूर्ण जळगाव जिल्ह्यासाठी प्रेरणादायी ठरत असून, “गाव बदलायचे असेल तर समाजानेच पुढाकार घ्यावा” हा संदेश ही संस्था आपल्या कार्यातून प्रभावीपणे देत आहे.
प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..
मो. 9112225235
Email- prakaashkhilare@gmail.com
