नांदेडच्या घटनेनंतर चर्चेत आलेल्या निहंग शीख परंपरेचा इतिहास काय? निळा पोशाख, उंच पगडी आणि पारंपरिक शस्त्रधारणेमागील धार्मिक व ऐतिहासिक पार्श्वभूमी समजून घ्या.
पंजाबचे माजी उपमुख्यमंत्री आणि शिरोमणी अकाली दलाचे अध्यक्ष सुखबीर सिंह बादल यांच्यावर नांदेड येथील गुरुद्वारा परिसरात हल्ल्याचा प्रयत्न झाल्यानंतर ‘निहंग शीख’ ही संज्ञा पुन्हा चर्चेत आली आहे. निळा पोशाख, उंच पगडी आणि पारंपरिक शस्त्रधारणेसाठी ओळखली जाणारी निहंग परंपरा नेमकी काय आहे, याबाबत उत्सुकता निर्माण झाली आहे.
‘निहंग’ म्हणजे काय?
‘निहंग’ ही शीख धर्मातील विशिष्ट धार्मिक-योद्धा परंपरा आहे. श्री गुरुद्वारा सिंह सभा, महाकाली वॉर्ड, चंद्रपूरचे उपाध्यक्ष चमकौर सिंह यांच्या माहितीनुसार, ‘निहंग’ या शब्दाचा संबंध निडर आणि निर्भय योद्ध्याशी जोडला जातो. ‘निहंग’ आणि ‘अकाली’ या संज्ञांचा ऐतिहासिकदृष्ट्या जवळचा संबंध आहे.
मात्र, प्रत्येक शीख व्यक्ती निहंग नसते. निहंग ही शीख धर्मातील स्वतंत्र धार्मिक-योद्धा परंपरा असून धार्मिक आचार-विचारांचे पालन, शिस्त, साधना आणि शस्त्रविद्येला या परंपरेत विशेष महत्त्व आहे.
सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, शीख धर्माच्या परंपरा आणि संरक्षणासाठी समर्पित निडर योद्धा परंपरेशी संबंधित व्यक्ती म्हणजे निहंग. निळा बाणा, विशिष्ट उंच पगडी आणि पारंपरिक शस्त्रधारणा ही त्यांच्या प्रमुख ओळखींपैकी आहेत.
खालसा पंथाशी नाते
निहंग परंपरेचा संबंध दहावे शीख गुरु, गुरु गोबिंद सिंह आणि १६९९ मध्ये स्थापन झालेल्या खालसा पंथाशी जोडला जातो. शीख समुदायाच्या संरक्षणासाठी शस्त्रविद्या, घोडेस्वारी आणि लष्करी शिस्त यांना या परंपरेत महत्त्व प्राप्त झाले.
तलवार, भाला, चक्र आणि कट्यार यांसारखी पारंपरिक शस्त्रे तसेच गटका आणि घोडेस्वारीची परंपरा निहंगांकडून आजही जपली जाते.
संघर्षाच्या काळात महत्त्वाची भूमिका
१८व्या शतकात पंजाबमध्ये मुघल आणि अफगाण सत्तांशी संघर्ष सुरू असताना शीख समुदायाच्या संरक्षणात निहंगांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. पुढे शीख मिसलांच्या काळातही त्यांची लढाऊ परंपरा कायम राहिली.
महाराजा रणजित सिंह यांच्या काळात शीख सत्ता बळकट झाल्यानंतरही निहंगांनी आपली स्वतंत्र धार्मिक आणि योद्धा ओळख कायम ठेवली. बुढा दल आणि तरुणा दल यांसारख्या निहंग संघटनांचा इतिहासात उल्लेख आढळतो. शस्त्रविद्येसोबतच धार्मिक साधना, सेवा आणि शिस्तीलाही त्यांच्या परंपरेत महत्त्व आहे.
नांदेडच्या घटनेनंतर पुन्हा चर्चा
नांदेड हे शीख धर्मातील महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र असून येथे तख्त सचखंड श्री हजूर अबचलनगर साहिब आहे. गुरुद्वारा परिसरात सुखबीर सिंह बादल यांच्यावर निहंग वेशातील व्यक्तीने हल्ल्याचा प्रयत्न केल्याचे वृत्त आहे. सुरक्षा कर्मचाऱ्यांनी हल्लेखोराला तातडीने ताब्यात घेतले.
या घटनेनंतर निहंगांच्या पारंपरिक योद्धा ओळखीची पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. मात्र, एखाद्या व्यक्तीच्या कथित हिंसक कृतीवरून संपूर्ण निहंग समुदायाला जबाबदार धरणे योग्य ठरणार नाही. संबंधित घटनेमागील नेमका हेतू आणि पार्श्वभूमी तपासातून स्पष्ट होणे महत्त्वाचे आहे.
कौस्तुभ शिंदे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मिडिया चे संपादक असुन यांना पत्रकारितेचा १० वर्षाचा अनुभव आहे. कौस्तुभ शिंदे हे सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपल्या परिसरातील बातम्या आणि जाहिरातींकरिता संपर्क करावा-
मो. क्र. +917507502989, ईमेल – sthaniksamacharbharat@gmail.com
