तीन मृत्यू आणि हजार प्रश्न! आजच्या Gen Z पिढीसमोरील मानसिक ताण, सोशल मीडिया, पालकांचे संस्कार आणि भावनिक संवादाची गरज यावर सविस्तर लेख.
काही घटना अशा असतात की त्या केवळ ‘बातमी’ म्हणून वाचून पुढे जाता येत नाही. त्या मनाला अस्वस्थ करतात, अंतर्मुख करतात आणि समाज म्हणून आपण नेमके कुठे चाललो आहोत, हा प्रश्न पुन्हा पुन्हा विचारायला भाग पाडतात. छत्रपती संभाजीनगरजवळील तिसगावच्या खवड्या डोंगरावर घडलेली कुणाल चांदगुडे, त्याचे वडील मुरलीधर आणि आई संगीता यांच्या मृत्यूची घटना अशीच काळीज पिळवटून टाकणारी आहे. एका कुटुंबातील तीन जीव गेले. पण त्यांच्यासोबत केवळ तीन आयुष्ये संपली नाहीत; एका आईची माया, एका वडिलांचे स्वप्न आणि एका मुलाच्या भविष्याच्या असंख्य शक्यताही कायमच्या हरपल्या.
या घटनेकडे केवळ एका कुटुंबाची शोकांतिका म्हणून पाहणे पुरेसे ठरणार नाही. तिच्या मागे दडलेले कौटुंबिक ताण, आर्थिक दबाव, बदलती जीवनशैली, सोशल मीडियाने निर्माण केलेल्या अपेक्षा, पालक-मुलांमधील संवादाचा अभाव आणि तरुणांच्या मानसिक अवस्थेकडे पाहण्याची समाजाची पद्धत—या सर्व प्रश्नांकडे गांभीर्याने पाहण्याची वेळ आली आहे.
कुणाल अभ्यासात हुशार होता. दहावीच्या परीक्षेत त्याला ९२ टक्के गुण मिळाले होते. पुढे डॉक्टर होण्याचे स्वप्न घेऊन तो नीटच्या तयारीत होता. गुणपत्रिका पाहिली तर त्याच्यासमोर उज्ज्वल भविष्य दिसत होते. परंतु गुणपत्रिका माणसाच्या मनाची अवस्था सांगत नाही. एखादा विद्यार्थी किती गुण मिळवतो, कोणत्या कॉलेजमध्ये शिकतो किंवा कोणत्या परीक्षेची तयारी करतो, यापेक्षा त्याच्या मनात काय सुरू आहे, हे अधिक महत्त्वाचे असते. तो आनंदी आहे का, त्याला कोणता ताण आहे का, त्याला काहीतरी सतत खटकत आहे का, तो कोणाशी मनमोकळेपणाने बोलतो का, हे प्रश्न अनेकदा आपल्या लक्षातच येत नाहीत.
मुरलीधर हे ट्रकचालक होते. कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी त्यांना दिवस-रात्र रस्त्यावर राहावे लागायचे. कामानिमित्त घरापासून दूर राहून कष्ट करणाऱ्या या वडिलांच्या डोळ्यांत आपल्या मुलासाठी मोठे स्वप्न होते. मुलाने शिकावे, मोठे व्हावे आणि डॉक्टर व्हावे—हे स्वप्न केवळ कुणालचे नव्हते; ते त्याच्या वडिलांचेही होते. कुटुंबाने यापूर्वीच एका मुलाला अपघातात गमावले होते. त्यानंतर कुणाल हा आई-वडिलांसाठी मोठा आधार उरला होता. अशा परिस्थितीत पालकांच्या अपेक्षा, मुलाच्या स्वतःच्या महत्त्वाकांक्षा आणि बदलत्या काळातील आर्थिक-सामाजिक दबाव यांच्यात निर्माण होणारा ताण किती मोठा असू शकतो, याचा आपण विचार करायला हवा.
घटनास्थळी उपस्थित लोकांच्या माहितीनुसार, कुणालला समजावण्यासाठी आई-वडील आणि इतरांनी बराच वेळ प्रयत्न केले. आई आपल्या लेकराला परत आणण्यासाठी विनवण्या करत होती. आईच्या त्या क्षणी मनात काय वादळ उठले असेल? ज्याला जन्म दिला, वाढवले, शिकवले, ज्याच्या भविष्यासाठी संसाराची सारी गणिते मांडली—तोच मुलगा डोळ्यांसमोर संकटात असताना आईची अवस्था काय झाली असेल, याची कल्पनाही करवत नाही. एका आईसाठी तिचे मूल म्हणजे तिच्या आयुष्याचा केंद्रबिंदू असतो. त्या क्षणी तिने संसार, मतभेद, पैसा, वस्तू—सगळ्या गोष्टींपेक्षा मुलाचा जीव महत्त्वाचा मानला. पण नियतीने अखेर तिन्ही जीव हिरावून घेतले.
या घटनेच्या पार्श्वभूमीवर आयफोनच्या हप्त्यांमुळे निर्माण झालेला आर्थिक ताण हा संभाव्य कारणांपैकी एक असल्याची चर्चा आहे. मात्र, या कारणाची अधिकृत पुष्टी होईपर्यंत त्याला निश्चित कारण मानणे योग्य ठरणार नाही. तरीही या चर्चेतून एक मोठा सामाजिक प्रश्न पुढे येतो—आपण वस्तूंना किती महत्त्व देतो? आज महागडा मोबाईल म्हणजे प्रतिष्ठा, ब्रँडेड कपडे म्हणजे स्टेटस, सोशल मीडियावरील लाइक्स म्हणजे लोकप्रियता आणि महागड्या वस्तू म्हणजे यश—अशी मानसिकता तरुणांमध्ये वाढत चालली आहे का? मोबाईल तुटला तर दुसरा घेता येतो. पैसे संपले तर पुन्हा कमावता येतात. हट्ट आज पूर्ण झाला नाही तर उद्या पूर्ण करता येतो. पण आई-वडील गमावले तर? त्यांची जागा जगातील कोणतीही वस्तू घेऊ शकत नाही.
“आजची Gen Z बिघडली आहे”, असे म्हणणे सोपे आहे. पण हा प्रश्न इतक्यावर संपत नाही. आजची तरुण पिढी ज्या वातावरणात वाढते आहे, ते वातावरण आपणच तयार केले आहे. आम्हीच मुलांच्या हातात स्मार्टफोन दिला. आम्हीच त्यांच्या प्रत्येक मागणीला शक्य तितक्या लवकर पूर्ण करण्याची सवय लावली. आम्हीच गुण, करिअर, पगार आणि प्रतिष्ठा यांना यशाचे मापदंड बनवले. आणि अनेकदा आम्हीच मुलांशी संवाद साधण्याऐवजी त्यांना सुविधा देऊन आपली जबाबदारी पूर्ण झाली असे समजतो. म्हणूनच संपूर्ण दोष एका पिढीवर टाकणे अन्यायकारक ठरेल. ही केवळ ‘Gen Z’ची समस्या नाही; ही कुटुंबाची, शिक्षणव्यवस्थेची आणि संपूर्ण समाजाची समस्या आहे.
पालकांनी मुलांना चांगले शिक्षण द्यावे, त्यांच्या गरजा पूर्ण कराव्यात आणि त्यांना आधुनिक सुविधा द्याव्यात. पण त्याचबरोबर त्यांच्याशी बोलणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. “आज कॉलेजमध्ये काय झाले?”, “तुझ्या मनात काही आहे का?”, “तुला कोणत्या गोष्टीचा ताण आहे?”, “तुला काही मदत हवी आहे का?” असे साधे प्रश्न अनेक संकटांना सुरुवातीलाच थांबवू शकतात. पालक आणि मुलांमधील संवाद हा केवळ शिस्त लावण्यासाठी नसतो; तो विश्वास निर्माण करण्यासाठी असतो. मुलाने चूक केली तर त्याला फक्त ओरडण्याऐवजी त्यामागचे कारण समजून घेण्याची गरज आहे.
कुणालला ९२ टक्के गुण मिळाले होते. तो डॉक्टर होण्याचे स्वप्न पाहत होता. पण त्याच्या मनात किती ताण होता, हे त्याच्या गुणपत्रिकेत कुठेही दिसत नाही. आज शिक्षणव्यवस्थेत गुण, परीक्षा, स्पर्धा आणि प्रवेशपरीक्षा यांना प्रचंड महत्त्व आहे. पण विद्यार्थ्याच्या भावनिक अवस्थेचे काय? त्याच्या मानसिक तणावाचे काय? त्याच्या कौटुंबिक परिस्थितीचे काय? त्याच्या सामाजिक दबावाचे काय? शाळा आणि महाविद्यालयांनी विद्यार्थ्यांच्या वर्तनातील अचानक बदलांकडे गांभीर्याने पाहिले पाहिजे. विद्यार्थ्यांशी संवाद साधण्यासाठी प्रशिक्षित समुपदेशकांची व्यवस्था, शिक्षकांचे संवेदनशील प्रशिक्षण आणि पालकांशी नियमित संवाद यांना शिक्षणव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग बनवण्याची गरज आहे.
आजची तरुण पिढी सतत स्क्रीनच्या संपर्कात आहे. इतरांचे महागडे फोन, गाड्या, कपडे, परदेशातील सहली, पार्ट्या आणि यश पाहताना स्वतःचे आयुष्य कमी दर्जाचे वाटण्याची शक्यता निर्माण होते. पण सोशल मीडियावर दिसणारे आयुष्य हे पूर्ण आयुष्य नसते. कोणी आपली चिंता पोस्ट करत नाही, आपले कर्ज दाखवत नाही, अपयश दाखवत नाही, घरातील भांडणे दाखवत नाही आणि एकटेपणाही दाखवत नाही. त्यामुळे दुसऱ्याच्या ‘हायलाइट रील’शी आपल्या संपूर्ण आयुष्याची तुलना करणे धोकादायक ठरू शकते.
पालकांनीही स्वतःला काही प्रश्न विचारण्याची गरज आहे. मुलाने महागडा फोन मागितला म्हणून तो दिला नाही, यामुळे तो नाराज होऊ शकतो. पण त्याच्याशी त्या नाराजीबद्दल आपण बोललो का? मुलाने हट्ट केला म्हणून त्याला दोष देण्यापूर्वी त्याला पैशाची किंमत समजावून सांगितली का? मुलगा तणावात आहे असे जाणवल्यावर आपण त्याच्यासोबत बसलो का? त्याच्या मित्रमैत्रिणींविषयी, अभ्यासाविषयी आणि भावनांविषयी आपण जाणून घेण्याचा प्रयत्न केला का? मुलांना ‘नाही’ म्हणणे आवश्यक आहे; पण त्या ‘नाही’मागचे कारण समजावून सांगणे त्याहून आवश्यक आहे.
तरुणांनीही या घटनेतून थांबून विचार करण्याची गरज आहे. स्वातंत्र्य हवे, अधिकार हवेत, स्वतःचे निर्णय घेण्याचा अधिकार हवा—हे योग्यच आहे. पण स्वातंत्र्यासोबत जबाबदारीही येते. हट्ट करण्यापूर्वी परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक आहे. आई-वडिलांच्या आर्थिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक आहे. एखादी वस्तू आपल्यासाठी किती महत्त्वाची आहे आणि तिच्यासाठी आपल्या कुटुंबाला किती किंमत मोजावी लागेल, याचा विचार करणे आवश्यक आहे. कारण आयुष्यातील प्रत्येक समस्या पैशाने किंवा वस्तूने सोडवता येत नाही. काही क्षणांमध्ये फक्त संयम आणि संवादच आपल्याला संकटातून बाहेर काढू शकतात.
या घटनेत तीन जीव गेले. पण त्यांच्या मृत्यूने अनेक प्रश्न जिवंत ठेवले आहेत. आपल्या मुलांशी आपण खरोखर संवाद साधतो का? आपल्या मुलांच्या मनातील ताण आपण ओळखतो का? आपली शिक्षणव्यवस्था विद्यार्थ्यांना केवळ स्पर्धेसाठी तयार करते की आयुष्यासाठीही? पालक मुलांना सुविधा देताना भावनिक आधार देतात का? तरुणांना डिजिटल जग आणि वास्तव जीवनातील फरक समजतो का? आणि सर्वांत महत्त्वाचे—एखाद्या क्षणिक समस्येपुढे संपूर्ण आयुष्य किती मौल्यवान आहे, हे आपण आपल्या मुलांना शिकवतो का? या प्रश्नांची उत्तरे केवळ कुणालच्या कुटुंबासाठी नाहीत; ती प्रत्येक कुटुंबासाठी आवश्यक आहेत.
एक आई होती—जिने शेवटच्या क्षणापर्यंत आपल्या लेकराला वाचवण्याचा प्रयत्न केला. एक बाप होता—जो कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी आयुष्यभर रस्त्यावर कष्ट करत राहिला आणि मुलाच्या उज्ज्वल भविष्याचे स्वप्न पाहत राहिला. आणि एक मुलगा होता—ज्याच्यासमोर संपूर्ण आयुष्य उभे होते. आज त्या तिघांपैकी कोणीही नाही. उरल्या आहेत आठवणी, उरले आहेत प्रश्न आणि उरला आहे समाजासाठी एक कठोर धडा.
मोबाईल, पैसा, ब्रँड, स्टेटस आणि हट्ट—या सगळ्या गोष्टी आयुष्यानंतर येतात; आयुष्य आधी येते. म्हणून ‘Gen Z’ला दोष देण्याआधी आपण सर्वांनी स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे—आपण आपल्या पुढच्या पिढीला आधुनिक बनवत आहोत; पण तिला भावनिकदृष्ट्या सक्षम, संयमी आणि संवेदनशील बनवत आहोत का?
कारण तीन मृत्यूंची ही कहाणी केवळ एका कुटुंबाची शोकांतिका नाही. ही आपल्या समाजाच्या संवेदनशीलतेची परीक्षा आहे.
तीन मृत्यू… पण प्रश्न हजार!
प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..
मो. 9112225235
Email- prakaashkhilare@gmail.com
