मुंबईच्या किनारपट्टीवरील सखल आणि संवेदनशील भागांचा अभ्यास होणार. समुद्रपातळी वाढ, पूर, अरबी समुद्राचे वाढते तापमान आणि विकासाचा आढावा घेतला जाणार.
जागतिक तापमानवाढ, बदलते हवामान आणि समुद्राच्या पातळीत होत असलेली सातत्यपूर्ण वाढ यामुळे मुंबईसमोरील किनारी भागांच्या सुरक्षेचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. या पार्श्वभूमीवर मुंबई महानगरपालिकेने मुंबई शहराला भविष्यात निर्माण होणाऱ्या हवामानविषयक धोक्यांचे नव्याने मूल्यांकन करण्याचा निर्णय घेतला आहे. गेल्या पाच वर्षांतील हे दुसरे व्यापक मूल्यांकन ठरणार असून, त्यामध्ये मुंबईच्या किनारपट्टीवरील संवेदनशील भाग, जमिनीच्या वापरातील बदल, वाढता नागरी विकास आणि हवामान बदलामुळे निर्माण होणाऱ्या संभाव्य धोक्यांचा सविस्तर अभ्यास केला जाणार आहे.
मुंबई ही समुद्रालगत वसलेली महानगरी असल्याने समुद्रपातळी वाढीचा परिणाम शहराच्या अनेक सखल भागांवर होण्याची शक्यता आहे. जागतिक तापमानवाढीमुळे हिमनद्या आणि बर्फाच्छादित प्रदेशातील बर्फ वितळणे तसेच समुद्राच्या पाण्याचे तापमान वाढल्याने पाण्याचा प्रसरण होणे, या प्रक्रियांमुळे जागतिक स्तरावर समुद्राची पातळी वाढत आहे. याचा परिणाम किनारपट्टीवरील शहरांवर होण्याची शक्यता वैज्ञानिक आणि हवामानविषयक अभ्यासांमधून व्यक्त करण्यात आली आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या अहवालातही मुंबईसह जगातील विविध किनारी शहरांना समुद्रपातळी वाढीमुळे निर्माण होणाऱ्या संभाव्य धोक्यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.
या पार्श्वभूमीवर मुंबई महानगरपालिकेकडून शहराच्या सुमारे १४९ किलोमीटर लांबीच्या किनारपट्टीचे नव्याने आरेखन आणि जोखीम मूल्यांकन केले जाणार आहे. समुद्रपातळी वाढीचा सर्वाधिक धोका कोणत्या भागांना आहे, कोणते परिसर सखल आहेत, मागील काही वर्षांत जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीत कोणते बदल झाले आहेत, किनारी भागात किती प्रमाणात नागरी आणि पायाभूत विकास झाला आहे, तसेच हवामान बदलामुळे निर्माण होणाऱ्या धोक्यांच्या स्वरूपात कोणते बदल झाले आहेत, याचा या अभ्यासात आढावा घेतला जाणार आहे. या मूल्यांकनाचा अहवाल पुढील वर्षी प्रसिद्ध होण्याची शक्यता आहे.
गेल्या काही वर्षांत मुंबईच्या किनारपट्टीच्या भौगोलिक आणि विकासात्मक स्वरूपात मोठे बदल झाले आहेत. पश्चिम किनारपट्टीवर मुंबई कोस्टल रोडसारखा महत्त्वाकांक्षी पायाभूत सुविधा प्रकल्प उभारण्यात आला आहे. या प्रकल्पाच्या कामासाठी समुद्रात १०० हेक्टरहून अधिक क्षेत्रात भराव करण्यात आला आहे. त्याचवेळी पूर्व किनारपट्टीवरील मिठागरांच्या जागांवरही विविध विकास प्रकल्पांचे नियोजन सुरू आहे. त्यामुळे किनारपट्टीवरील नैसर्गिक परिसंस्था, पाण्याचा निचरा आणि भविष्यातील पूरस्थिती यावर या बदलांचा काय परिणाम होऊ शकतो, याचाही नव्या मूल्यांकनात विचार केला जाण्याची शक्यता आहे.
मुंबईतील उपलब्ध जमिनीच्या वापराच्या पद्धतीतही गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणात बदल झाले आहेत. वाढती लोकसंख्या, वेगाने होणारे बांधकाम, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधांचा विस्तार आणि किनारी भागातील विकास यामुळे शहराचे भौगोलिक स्वरूप बदलत आहे. त्यामुळे केवळ जागतिक हवामान बदलाच्या आधारे मुंबईसमोरील धोके निश्चित न करता, स्थानिक पातळीवरील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक असल्याचे पालिकेतील वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून सांगण्यात आले आहे. नव्या मूल्यांकनामध्ये हवामान बदल आणि स्थानिक विकास या दोन्ही घटकांचा एकत्रितपणे अभ्यास केला जाणार आहे.
संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या अहवालामध्ये समुद्राच्या पातळीत जागतिक स्तरावर होणाऱ्या वाढीचा व्यापक आढावा घेण्यात आला आहे. मात्र, मुंबई महानगरपालिकेचा प्रस्तावित अभ्यास विशेषतः मुंबई शहर आणि तिच्या किनारपट्टीवर केंद्रित असणार आहे. मुंबईच्या किनारी पट्ट्यातील अनेक सखल आणि पूरप्रवण भागांमध्ये मोठ्या संख्येने नागरिक वास्तव्यास आहेत. त्यामुळे समुद्रपातळीतील भविष्यातील वाढ, मुसळधार पाऊस, भरतीच्या वेळी होणारे पाणी साचणे, वादळे आणि इतर स्थानिक हवामानविषयक धोके यांचा एकत्रित विचार करून शहराची भविष्यातील जोखीम निश्चित करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
मुंबई महानगरपालिकेने २०२२ मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या मुंबई क्लायमेट अॅक्शन प्लॅन (MCAP) मध्येही शहरासमोरील विविध हवामानविषयक आव्हानांचा उल्लेख करण्यात आला होता. किनारी भागातील पूरस्थिती, वाढते प्रदूषण, हरित क्षेत्रात होणारी घट आणि शहरातील वाढते तापमान यांसारख्या समस्यांकडे या अहवालात लक्ष वेधण्यात आले होते. त्याच संदर्भात भविष्यात समुद्रपातळी वाढल्यास मुंबईच्या मोठ्या भूभागावर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली होती. काही अंदाजांनुसार २०५० पर्यंत मुंबईचा मोठा भूभाग पाण्याखाली जाण्याचा धोका व्यक्त करण्यात आला असला, तरी अशा अंदाजांकडे निश्चित भविष्यवाणी म्हणून न पाहता विशिष्ट हवामानविषयक गृहीतकांवर आधारित संभाव्य जोखीम म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.
दरम्यान, जागतिक तापमानवाढीचा समुद्राच्या पृष्ठभागाच्या तापमानावरही परिणाम होत आहे. एमसीएपीच्या अहवालात २००३ ते २०२० या कालावधीत अरबी समुद्राच्या पृष्ठभागाच्या तापमानात सातत्याने वाढ झाल्याचे नमूद करण्यात आले होते. या कालावधीत समुद्राच्या पृष्ठभागाचे दिवसाचे तापमान दरवर्षी सरासरी ०.०२५ अंश सेल्सिअस, तर रात्रीचे तापमान सरासरी ०.०१९ अंश सेल्सिअस दराने वाढल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. म्हणजेच सुमारे दोन दशकांच्या कालावधीत दिवसाच्या समुद्रपृष्ठीय तापमानात अंदाजे ०.५ अंश सेल्सिअस, तर रात्रीच्या तापमानात सुमारे ०.३८ अंश सेल्सिअस वाढ झाली आहे.
समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान वाढणे, जागतिक तापमानवाढ आणि समुद्राच्या पातळीत होणारी वाढ यांचा परस्पर संबंध असल्याचे हवामान अभ्यासकांचे मत आहे. युरोप आणि पश्चिम आशियातील वाढते तापमानदेखील अरबी समुद्राच्या तापमानवाढीवर परिणाम करणाऱ्या घटकांपैकी एक असल्याचे अभ्यासांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे. त्यामुळे मुंबईसारख्या समुद्रकिनारी वसलेल्या शहरासाठी भविष्यातील हवामानविषयक नियोजन करताना केवळ समुद्रपातळीतील वाढच नव्हे, तर समुद्राचे वाढते तापमान, अतिवृष्टी, भरती-ओहोटी, किनारी पूर आणि शहरीकरणाचा वेग या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरणार आहे.
पालिकेच्या नव्या मूल्यांकनातून मुंबईच्या कोणत्या भागांना भविष्यात सर्वाधिक धोका निर्माण होऊ शकतो, कोणत्या भागांमध्ये प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांची आवश्यकता आहे आणि शहराच्या विकासाचे नियोजन हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर कशा पद्धतीने करावे, याबाबत अधिक स्पष्ट चित्र समोर येण्याची अपेक्षा आहे. वाढत्या शहरीकरणासोबतच मुंबईला हवामान बदलाच्या संभाव्य परिणामांपासून सुरक्षित ठेवण्यासाठी दीर्घकालीन नियोजन आणि शास्त्रीय पद्धतीने जोखीम मूल्यांकन करणे आता अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.
कौस्तुभ शिंदे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मिडिया चे संपादक असुन यांना पत्रकारितेचा १० वर्षाचा अनुभव आहे. कौस्तुभ शिंदे हे सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपल्या परिसरातील बातम्या आणि जाहिरातींकरिता संपर्क करावा-
मो. क्र. +917507502989, ईमेल – sthaniksamacharbharat@gmail.com
