नीलकंठेश्वर हायस्कूल, चावलखेडे येथे इयत्ता ५ वी ते १० वीच्या सुमारे ४०० विद्यार्थ्यांना सायबर सुरक्षेबाबत मार्गदर्शन; सुरक्षित डिजिटल वापराचा संदेश.
मोबाईल आणि इंटरनेटच्या वाढत्या वापरामुळे विद्यार्थ्यांचे शिक्षण, संवाद आणि मनोरंजनाचे जग अधिकाधिक डिजिटल होत आहे. मात्र डिजिटल माध्यमांचा वापर वाढत असताना सायबर फसवणुकीचे विविध प्रकारही समोर येत आहेत. एका चुकीच्या लिंकवर केलेला ‘क्लिक’, अनोळखी व्यक्तीला दिलेला OTP किंवा संशयास्पद कॉलवर शेअर केलेली माहिती यामुळे आर्थिक तसेच वैयक्तिक नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये लहान वयापासूनच सायबर सुरक्षेबाबत जागरूकता निर्माण करण्याच्या उद्देशाने कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जळगाव आणि क्विक हील फाउंडेशन, पुणे यांच्या करारांतर्गत ‘सायबर शिक्षा फॉर सायबर सुरक्षा’ हा उपक्रम राबविण्यात येत आहे.
या उपक्रमाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना सायबर गुन्ह्यांचे स्वरूप, ऑनलाइन फसवणुकीच्या पद्धती आणि डिजिटल माध्यमांचा सुरक्षित वापर याबाबत माहिती देण्यासाठी विविध शैक्षणिक संस्थांमध्ये जनजागृती सत्रांचे आयोजन करण्यात येत आहे.
याच उपक्रमांतर्गत दि. ९ सप्टेंबर २०२६ रोजी नीलकंठेश्वर हायस्कूल व ज्युनिअर कॉलेज, चावलखेडे, ता. धरणगाव, जि. जळगाव येथे सायबर सुरक्षा जनजागृती सत्राचे आयोजन करण्यात आले. या सत्राला सायबर वॉरियर राहुल प्रमोद चोपडे, सायबर वॉरियर तेजस्विनी पाटील तसेच स्कूल ऑफ कॉम्प्युटर सायन्सेसचे द्वितीय वर्षाचे विद्यार्थी कुनाल घुळे व भावेश चौधरी उपस्थित होते.
सुमारे ४०० विद्यार्थ्यांना सायबर सुरक्षेचे धडे
या जनजागृती सत्रात इयत्ता पाचवी ते दहावीच्या सुमारे ४०० विद्यार्थ्यांनी सहभाग नोंदविला. विद्यार्थ्यांचे वय आणि दैनंदिन डिजिटल वापर लक्षात घेऊन सायबर सुरक्षेची माहिती सोप्या भाषेत आणि विविध उदाहरणांच्या माध्यमातून समजावून सांगण्यात आली.
विद्यार्थ्यांनी मोबाईल, इंटरनेट, सोशल मीडिया किंवा ऑनलाइन माध्यमांचा वापर करताना कोणत्या गोष्टींकडे विशेष लक्ष द्यावे, कोणते संदेश संशयास्पद असू शकतात आणि सायबर गुन्हेगार फसवणुकीसाठी कोणत्या युक्त्या वापरतात, याबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले.
OTP फ्रॉडपासून बनावट लिंकपर्यंत विविध प्रकारांची माहिती
सत्रामध्ये OTP फ्रॉड, बनावट लिंक, फेक कॉल, ऑनलाइन पेमेंट फ्रॉड, KYC फ्रॉड, सोशल मीडिया फसवणूक आणि बनावट ऑफर्स यांसारख्या सायबर फसवणुकीच्या प्रकारांची माहिती विद्यार्थ्यांना देण्यात आली.
सायबर गुन्हेगार विविध कारणे सांगून नागरिकांकडून गोपनीय माहिती मिळविण्याचा प्रयत्न करतात. कधी बँक किंवा इतर सेवांच्या नावाने फोन केला जातो, तर कधी आकर्षक ऑफर, बक्षीस किंवा खात्याशी संबंधित कारण सांगून लिंक पाठविली जाते. अशा परिस्थितीत कोणतीही माहिती घाईघाईने शेअर न करता संबंधित माहितीची सत्यता तपासणे आवश्यक असल्याचे विद्यार्थ्यांना समजावून सांगण्यात आले.
‘OTP, PIN आणि पासवर्ड कुणालाही देऊ नका’
सायबर सुरक्षेच्या दृष्टीने OTP, PIN, पासवर्ड, बँक खात्याशी संबंधित माहिती आणि इतर गोपनीय माहिती सुरक्षित ठेवण्याचे महत्त्व विद्यार्थ्यांना सांगण्यात आले.
अनोळखी व्यक्तीने फोन करून किंवा मेसेजद्वारे OTP, PIN किंवा पासवर्ड मागितल्यास तो कोणत्याही परिस्थितीत शेअर करू नये, असा स्पष्ट संदेश देण्यात आला. तसेच कोणत्याही संशयास्पद लिंकवर क्लिक करण्यापूर्वी ती लिंक कुठून आली आहे, तिची सत्यता काय आहे आणि ती विश्वासार्ह आहे का, याची खात्री करणे आवश्यक असल्याचे सांगण्यात आले.
एका चुकीच्या ‘क्लिक’मुळे निर्माण होऊ शकतो धोका
डिजिटल माध्यमांमध्ये अनेकदा आकर्षक मजकूर, ऑफर, बक्षीस किंवा तातडीची सूचना देऊन वापरकर्त्याला लिंकवर क्लिक करण्यास प्रवृत्त केले जाते. अशा वेळी उत्सुकतेपोटी किंवा घाईघाईने लिंकवर क्लिक करण्यापूर्वी विचार करणे आवश्यक आहे.
‘क्लिक करण्यापूर्वी विचार करा’ हा सायबर सुरक्षिततेचा महत्त्वाचा संदेश विद्यार्थ्यांना देण्यात आला. अनोळखी लिंक, संशयास्पद मेसेज किंवा अज्ञात स्रोतांकडून आलेल्या डिजिटल सामग्रीपासून सावध राहण्याचे आवाहन करण्यात आले.
सोशल मीडिया वापरताना विशेष खबरदारी
विद्यार्थ्यांमध्ये सोशल मीडिया वापराचे प्रमाण वाढत असल्याने या माध्यमांवरील सुरक्षिततेबाबतही मार्गदर्शन करण्यात आले. अनोळखी व्यक्तींशी ऑनलाइन संपर्क वाढविताना सावध राहणे, वैयक्तिक माहिती अनोळखी व्यक्तींना न देणे तसेच संशयास्पद प्रोफाइल, मेसेज किंवा लिंकपासून दूर राहणे आवश्यक असल्याचे सांगण्यात आले.
सोशल मीडिया खात्यांवर वैयक्तिक माहिती सार्वजनिक करताना त्याचा गैरवापर होण्याची शक्यता लक्षात घेऊन डिजिटल गोपनीयतेचे भान ठेवण्याचे आवाहन करण्यात आले.
KYC फ्रॉड आणि ऑनलाइन पेमेंट फसवणुकीबाबत जागरूकता
ऑनलाइन व्यवहारांमध्ये KYC अपडेट करण्याच्या नावाखाली होणारी फसवणूक तसेच ऑनलाइन पेमेंटशी संबंधित फसवणुकीच्या पद्धतींबाबत विद्यार्थ्यांना माहिती देण्यात आली.
सायबर गुन्हेगार विश्वासार्ह संस्थेचे नाव वापरून व्यक्तींकडून माहिती मिळविण्याचा प्रयत्न करू शकतात. त्यामुळे कोणत्याही अनोळखी फोन कॉल, मेसेज किंवा लिंकवरून KYC किंवा खात्याशी संबंधित माहिती देण्यापूर्वी अधिकृत माध्यमातून त्याची खात्री करणे आवश्यक असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले.
पालक आणि कुटुंबीयांनाही जागरूक करण्याचे आवाहन
या उपक्रमाचा उद्देश केवळ विद्यार्थ्यांपुरता मर्यादित न ठेवता त्यांच्यामार्फत कुटुंब आणि समाजामध्येही सायबर सुरक्षेचा संदेश पोहोचविणे हा आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनी स्वतः डिजिटल सुरक्षिततेचे नियम पाळण्यासोबतच आपल्या पालकांना, कुटुंबातील सदस्यांना आणि परिचितांनाही ऑनलाइन फसवणुकीच्या पद्धतींबाबत माहिती द्यावी, असे आवाहन करण्यात आले.
विशेषतः ज्यांना डिजिटल व्यवहारांचा किंवा ऑनलाइन सेवांचा अनुभव कमी आहे, अशा कुटुंबातील सदस्यांना संशयास्पद फोन, मेसेज आणि लिंकबाबत सावध करण्याची जबाबदारी विद्यार्थ्यांनी घ्यावी, असा संदेश देण्यात आला.
विद्यार्थ्यांचा उत्स्फूर्त सहभाग; प्रश्नोत्तरातून शंकांचे निरसन
सायबर सुरक्षा जनजागृती सत्रादरम्यान विद्यार्थ्यांनी उत्स्फूर्त सहभाग नोंदविला. सायबर गुन्हे, ऑनलाइन फसवणूक, सोशल मीडिया आणि डिजिटल सुरक्षिततेशी संबंधित विविध प्रश्न विद्यार्थ्यांनी उपस्थित केले.
विद्यार्थ्यांच्या प्रश्नांना प्रत्यक्ष उदाहरणांच्या माध्यमातून उत्तरे देण्यात आली, त्यामुळे सायबर सुरक्षेच्या संकल्पना विद्यार्थ्यांना अधिक सहजपणे समजण्यास मदत झाली. दैनंदिन जीवनात घडू शकणाऱ्या परिस्थितींचा संदर्भ देत कोणत्या वेळी कोणती खबरदारी घ्यावी, याबाबतही मार्गदर्शन करण्यात आले.
विद्यार्थ्यांमध्ये सुरक्षित डिजिटल वापराची सवय निर्माण करण्यावर भर
आजच्या काळात डिजिटल साधने शिक्षण आणि माहितीच्या दृष्टीने अत्यंत उपयुक्त असली तरी त्यांचा वापर करताना सुरक्षिततेचे भान असणे तितकेच आवश्यक आहे. विद्यार्थ्यांनी इंटरनेटचा वापर करताना सावधगिरी, माहितीची पडताळणी आणि गोपनीयतेचे संरक्षण या तीन बाबींना प्राधान्य देणे गरजेचे असल्याचा संदेश सत्रातून देण्यात आला.
लहान वयातच डिजिटल सुरक्षिततेच्या योग्य सवयी लागल्यास भविष्यात सायबर फसवणुकीचे धोके ओळखणे आणि त्यापासून स्वतःचे संरक्षण करणे अधिक सुलभ होऊ शकते. या दृष्टिकोनातून शालेय विद्यार्थ्यांसाठी आयोजित करण्यात आलेले हे जनजागृती सत्र महत्त्वपूर्ण ठरले.
‘सावध रहा, सुरक्षित रहा’चा संदेश
सायबर सुरक्षा ही केवळ तांत्रिक बाब नसून प्रत्येक डिजिटल वापरकर्त्याची जबाबदारी आहे. संशयास्पद लिंकवर क्लिक न करणे, OTP, PIN आणि पासवर्ड गोपनीय ठेवणे, अनोळखी व्यक्तींवर ऑनलाइन विश्वास न ठेवणे आणि कोणतीही डिजिटल माहिती शेअर करण्यापूर्वी तिची सत्यता तपासणे या मूलभूत सुरक्षा उपायांचे पालन करण्याचा संदेश विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचविण्यात आला.
‘सावध रहा, सुरक्षित रहा आणि इतरांनाही सायबर सुरक्षिततेबाबत जागरूक करा’ हा संदेश या जनजागृती उपक्रमातून विद्यार्थ्यांना देण्यात आला. ‘सायबर शिक्षा फॉर सायबर सुरक्षा’ या उपक्रमाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना डिजिटल जगातील संधींसोबतच त्यातील संभाव्य धोके समजावून देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..
मो. 9112225235
Email- prakaashkhilare@gmail.com
