होलिया समाजाच्या जात प्रमाणपत्राच्या प्रश्नासोबत ‘वाजा’ संस्कृतीच्या संवर्धनाचे आव्हान ;गोंदिया जिल्ह्यात मार्गदर्शन कार्यशाळेची मागणी; शिक्षण, रोजगार आणि पारंपरिक लोककलेच्या जतनासाठी ठोस उपाययोजनांची गरज

गोरेगाव तालुक्यातील होलिया समाजाच्या सामाजिक, शैक्षणिक व आर्थिक प्रश्नांसह पारंपरिक वाजा संस्कृती जतन करण्यासाठी ठोस उपाययोजनांची गरज.

गोंदिया जिल्ह्यासह पूर्व विदर्भातील होलिया समाजासमोर जात प्रमाणपत्र व जात पडताळणी प्रक्रियेतील अडचणी, शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधी, आर्थिक स्वावलंबन तसेच पिढ्यानपिढ्या जतन केलेल्या पारंपरिक ‘वाजा’ लोककलेच्या संवर्धनाचे प्रश्न उभे राहिले आहेत. समाजाच्या विविध संघटनांकडून या प्रश्नांबाबत शासन आणि प्रशासनाकडे सातत्याने निवेदने व मागण्या करण्यात येत असून, नागरिकांना अधिकृत मार्गदर्शन मिळावे यासाठी जिल्हास्तरीय कार्यशाळा आयोजित करण्याची मागणीही करण्यात आली आहे.

अनुसूचित जातीच्या यादीतील क्रमांक २७ अंतर्गत नोंद

होलिया समाजाच्या जातीय ओळखीबाबत उपलब्ध अधिकृत नोंदी महत्त्वाच्या आहेत. महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींच्या अधिकृत यादीमध्ये क्रमांक २७ अंतर्गत “Holaya, Holer, Holeya, Holiya” अशी नोंद आढळते. त्यामुळे ‘होलिया’ हे नाव अनुसूचित जातींच्या अधिकृत यादीत समाविष्ट असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.

मात्र, एखाद्या व्यक्तीला जात प्रमाणपत्र किंवा जात वैधता प्रमाणपत्र देताना संबंधित व्यक्तीच्या कागदपत्रांमधील नोंदी, उपलब्ध पुरावे, लागू शासन आदेश आणि सक्षम प्राधिकरणाची प्रक्रिया यांचा विचार केला जातो. त्यामुळे अधिकृत यादीत जात समाविष्ट असणे आणि एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीच्या प्रकरणात प्रमाणपत्र मंजूर होणे या दोन स्वतंत्र प्रशासकीय बाबी आहेत.

जात प्रमाणपत्रासाठी मार्गदर्शनाची मागणी

अखिल भारतीय होलिया समाज संघटनेने ६ जुलै २०२६ रोजी BARTI, पुणे यांच्या महासंचालकांकडे दिलेल्या निवेदनात गोंदिया जिल्ह्यातील होलिया समाजातील नागरिकांना जात प्रमाणपत्र आणि जात पडताळणी प्रमाणपत्र मिळविताना विविध अडचणी येत असल्याचे नमूद केले आहे. विद्यार्थ्यांसह युवक, युवती आणि इतर नागरिकांना आवश्यक कागदपत्रे, शासनाचे नियम, कायदेशीर तरतुदी आणि जात पडताळणीची प्रक्रिया याबाबत योग्य व अधिकृत माहिती मिळावी, अशी मागणी निवेदनातून करण्यात आली आहे.

या पार्श्वभूमीवर गोंदिया जिल्ह्यात एकदिवसीय मार्गदर्शन कार्यशाळा आयोजित करण्याची मागणी करण्यात आली आहे. अशा कार्यशाळेत संबंधित विभागांचे अधिकारी, जात पडताळणी समितीचे प्रतिनिधी आणि विषयातील तज्ज्ञ सहभागी झाल्यास नागरिकांना आपल्या प्रकरणांबाबत थेट मार्गदर्शन मिळू शकते. विशेषतः जुन्या कागदपत्रांतील जातीनाव, नावातील तफावत, आवश्यक पुरावे आणि अर्ज प्रक्रियेबाबत स्पष्टता निर्माण होण्यास मदत होऊ शकते.

‘होलिया’, ‘होलया’, ‘होलेया’ या नावांमुळे कागदोपत्री अडचणी?

उपलब्ध वृत्तपत्रीय माहितीत होली, होलीया आणि होल्या अशा विविध नावांचा उल्लेख आढळतो. काही कुटुंबांच्या कागदपत्रांमध्ये एकाच समाजाच्या जातीनावाच्या नोंदी वेगवेगळ्या स्वरूपात झाल्याने अडचणी निर्माण होत असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. विशेषतः जुन्या शाळेच्या नोंदी, महसूल अभिलेख आणि इतर दस्तऐवजांमध्ये नोंदलेल्या नावांचा पुढील प्रमाणपत्र प्रक्रियेत संदर्भ घेतला जाऊ शकतो.

तथापि, अशा प्रत्येक प्रकरणाचा निर्णय उपलब्ध कागदपत्रे आणि लागू नियमांच्या आधारे सक्षम प्राधिकरणाकडून होतो. त्यामुळे केवळ नावातील फरकावरून एखाद्या व्यक्तीची जात निश्चित किंवा अमान्य ठरते, असा सर्वसाधारण निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. या बाबतीत नागरिकांना अधिकृत मार्गदर्शन मिळणे आवश्यक आहे.

२०११ नंतरच्या शासन निर्णयाचा संदर्भ

उपलब्ध वृत्तपत्रीय सामग्रीमध्ये २०११ नंतर तत्कालीन राज्यमंत्री सचिन अहिर यांच्या कार्यकाळात होलिया समाजाच्या जात प्रमाणपत्रासंदर्भात शासन आदेश काढण्यात आल्याचा उल्लेख आहे. मात्र, उपलब्ध कागदपत्रांमध्ये त्या विशिष्ट आदेशाची अधिकृत प्रत किंवा शासन निर्णय क्रमांक उपलब्ध नसल्याने या बाबीची स्वतंत्र अधिकृत पडताळणी आवश्यक आहे.

तसेच २०२३-२४ मध्ये प्रमाणपत्रे देण्यात आली आणि त्यानंतर २०२५-२६ मध्ये प्रमाणपत्रे देण्यात येत नसल्याचा दावा समाजाच्या निवेदनात करण्यात आला आहे. हा समाजसंघटनेने मांडलेला मुद्दा असून, संपूर्ण प्रशासनाने प्रमाणपत्र देणे बंद केले आहे असा निष्कर्ष उपलब्ध कागदपत्रांवरून काढता येत नाही. या संदर्भात जिल्हानिहाय अधिकृत आकडेवारी आणि संबंधित विभागाचे स्पष्टीकरण महत्त्वाचे ठरेल.

पारंपरिक ‘वाजा’ कलेसमोर अस्तित्वाचे संकट

जात प्रमाणपत्राच्या प्रश्नाबरोबरच होलिया समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरेचा विषयही महत्त्वाचा आहे. गोंदिया जिल्ह्यातील गोरेगाव तालुक्यातील घोटी येथे छत्रपती शिवाजी महाराज जयंतीच्या निमित्ताने होलिया समाजाच्या पारंपरिक ‘वाजा’ मेळाव्याचे आयोजन करण्यात आल्याचा वृत्तांत उपलब्ध आहे. या मेळाव्यात पारंपरिक वाद्यांचे सादरीकरण करण्यात आले होते.

‘वाजा’ ही ग्रामीण लोकसंगीताशी जोडलेली पारंपरिक वाद्यपरंपरा असल्याचे या वृत्तांतातून समोर येते. पूर्वी विविध सामाजिक, धार्मिक आणि कौटुंबिक प्रसंगी या वाद्याचा वापर होत असे. विवाह, हळदी, वरात, अंत्यसंस्कार, वाढदिवस तसेच अन्य प्रसंगी वादन करण्याची परंपरा असल्याचे उपलब्ध माहितीत नमूद करण्यात आले आहे.

या कलेचे वैशिष्ट्य म्हणजे औपचारिक प्रशिक्षणाची व्यवस्था नसतानाही ती पिढ्यानपिढ्या मौखिक आणि प्रत्यक्ष अनुभवातून पुढे नेण्यात आली. त्यामुळे या परंपरेचे जतन करणारे ज्येष्ठ कलाकार हे समाजाच्या सांस्कृतिक वारशाचे महत्त्वाचे वाहक ठरतात.

डीजे, बँड आणि आधुनिक संगीतव्यवस्थेचा परिणाम

काळानुसार ग्रामीण भागातील सार्वजनिक कार्यक्रमांचे स्वरूप बदलले आहे. डीजे, बँड, संदल आणि आधुनिक ध्वनिव्यवस्थेचा वाढता वापर यामुळे पारंपरिक वाद्य वाजविणाऱ्या कलाकारांना मिळणाऱ्या संधी कमी झाल्याचे समाजाच्या वतीने सांगण्यात आले आहे. पारंपरिक वाद्यकलेवर उदरनिर्वाह करणाऱ्या कुटुंबांच्या आर्थिक परिस्थितीवर त्याचा परिणाम होत असल्याची चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे.

परंपरागत व्यवसायातून बाहेर पडून आधुनिक शिक्षण व रोजगाराच्या क्षेत्रात पुढे जाणे ही समाजाच्या विकासासाठी आवश्यक बाब आहे. मात्र, आधुनिक रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देतानाच पारंपरिक कला आणि सांस्कृतिक वारसा नष्ट होऊ नये, यासाठी स्वतंत्र संवर्धनाचीही गरज आहे.

वाद्यनिर्मितीची परंपरा जतन करण्याचे आव्हान

उपलब्ध माहितीनुसार पारंपरिक वाजा तयार करण्यासाठी पूर्वी प्राण्यांच्या कातडीसह लाकूड आणि इतर नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जात असे. सध्या पारंपरिक पद्धतीने आवश्यक साहित्य उपलब्ध होण्यामध्ये अडचणी येत असल्याचे समाजातील व्यक्तींचे म्हणणे आहे.

या पार्श्वभूमीवर शासन आणि सांस्कृतिक संस्थांनी पारंपरिक वाद्यनिर्मितीचे दस्तऐवजीकरण करणे, कायदेशीर आणि पर्यावरणपूरक पर्यायी साहित्याचा अभ्यास करणे तसेच कलाकारांना प्रशिक्षण व आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देणे याचा विचार करणे आवश्यक आहे.

सात प्रकारच्या वादनपरंपरेचा उल्लेख

उपलब्ध वृत्तांतामध्ये होलिया समाजातील वाजा वादनाच्या विविध प्रसंगांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. अंत्यसंस्काराचा वाजा, वाढदिवसाचा वाजा, लग्नातील वाजा, मोहरममधील वाजा, वरात वाजा आणि हळदी वाजा अशा विविध प्रकारांचा उल्लेख करण्यात आला असून, या परंपरेत प्रसंगानुसार वादनाची शैली बदलत असल्याचे सांगण्यात आले आहे.

ही माहिती प्रामुख्याने समाजातील पारंपरिक अनुभव आणि वृत्तपत्रीय नोंदींवर आधारित आहे. त्यामुळे या वादनप्रकारांचे शास्त्रीय वर्गीकरण करण्यासाठी स्वतंत्र लोककला अभ्यास किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे.

शिक्षणाला मिळाले पाहिजे सर्वोच्च प्राधान्य

समाजाच्या दीर्घकालीन विकासासाठी शिक्षणाला सर्वोच्च प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. जात प्रमाणपत्र आणि जात वैधता प्रक्रियेमध्ये येणाऱ्या अडचणींमुळे विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाशी संबंधित प्रक्रिया प्रभावित होत असल्यास त्यावर तातडीने प्रशासकीय उपाययोजना करणे गरजेचे आहे.

शाळा व महाविद्यालयीन शिक्षणाबरोबरच स्पर्धा परीक्षा, व्यावसायिक शिक्षण, तांत्रिक कौशल्ये, डिजिटल साक्षरता आणि रोजगाराभिमुख प्रशिक्षण उपलब्ध करून दिल्यास समाजातील तरुणांना पारंपरिक व्यवसायावर पूर्णपणे अवलंबून राहण्याची आवश्यकता कमी होऊ शकते.

रोजगार आणि आर्थिक स्वावलंबनाची दिशा

समाजाच्या आर्थिक विकासासाठी केवळ पारंपरिक व्यवसायावर अवलंबून न राहता स्वयंरोजगार, लघुउद्योग, कौशल्याधारित व्यवसाय, कृषीपूरक व्यवसाय आणि सेवा क्षेत्रातील रोजगाराच्या संधी वाढविणे आवश्यक आहे.

त्याचवेळी पारंपरिक कलाकारांसाठी सांस्कृतिक कार्यक्रम, लोककला महोत्सव, पर्यटनविषयक कार्यक्रम आणि स्थानिक उत्सवांमध्ये नियमित संधी निर्माण केल्यास ‘वाजा’ कलाकारांना त्यांच्या कलेतून आर्थिक उत्पन्न मिळविण्याचे मार्ग उपलब्ध होऊ शकतात.

समाजसंघटनांकडून शासनाकडे विविध मागण्या

अखिल भारतीय होलिया समाज संघटनेच्या निवेदनात पारंपरिक वाद्य व्यवसायाशी संबंधित कुटुंबांना वाद्ये, बँड संच किंवा आवश्यक साहित्य उपलब्ध करून देण्याची मागणी करण्यात आली आहे. तसेच शासनाच्या विविध योजनांमध्ये समाजाला लाभ मिळवून देण्यासाठी प्राधान्य देण्याची मागणीही करण्यात आली आहे.

या मागण्यांकडे पाहताना पात्र लाभार्थ्यांना लागू असलेल्या विद्यमान शासकीय योजना, त्यांची पात्रता आणि निधीच्या नियमांनुसार लाभ देणे हा अधिक योग्य मार्ग ठरेल. कोणत्याही योजनेमध्ये जातीनिहाय विशेष प्राधान्य देण्यासाठी संबंधित शासन नियम किंवा स्वतंत्र धोरणाची आवश्यकता असू शकते.

‘वाजा’ कलेचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण आवश्यक

आज पारंपरिक कला जतन करण्यासाठी केवळ प्रत्यक्ष कार्यक्रम पुरेसे नाहीत. या कलेचे ध्वनिमुद्रण, व्हिडिओ रेकॉर्डिंग, कलाकारांच्या मुलाखती, वाद्यनिर्मितीची प्रक्रिया, पारंपरिक धून, विविध प्रसंगांतील वादन आणि संबंधित शब्दावली यांचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण करणे आवश्यक आहे.

गोंदिया जिल्ह्यातील विद्यापीठे, महाविद्यालये, सांस्कृतिक संस्था, संशोधक आणि समाजसंघटना यांच्या सहकार्याने ‘होलिया वाजा लोककला संग्रह’ उभारला जाऊ शकतो. भविष्यातील संशोधक आणि नव्या पिढीसाठी हा संग्रह अत्यंत महत्त्वाचा ठरू शकतो.

प्रशासन, समाज आणि शैक्षणिक संस्थांचा समन्वय गरजेचा

होलिया समाजाच्या प्रश्नांचे निराकरण केवळ एका विभागाच्या माध्यमातून होणे कठीण आहे. जात प्रमाणपत्राच्या प्रश्नासाठी महसूल विभाग व संबंधित सक्षम प्राधिकरण, जात वैधतेसाठी संबंधित समित्या, सामाजिक न्यायाशी संबंधित बाबींसाठी संबंधित विभाग, तर सांस्कृतिक वारशासाठी सांस्कृतिक संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यात समन्वय आवश्यक आहे.

यासाठी जिल्हास्तरावर विशेष समन्वय बैठक घेऊन समाजाच्या प्रलंबित प्रश्नांचे वर्गीकरण करता येईल. कोणते प्रश्न जात प्रमाणपत्राशी संबंधित आहेत, कोणते जात वैधतेशी संबंधित आहेत, कोणते शिक्षण व रोजगाराशी संबंधित आहेत आणि कोणते सांस्कृतिक संवर्धनाशी संबंधित आहेत, याची स्वतंत्र नोंद तयार केल्यास उपाययोजनांची दिशा अधिक स्पष्ट होऊ शकते.

वस्तुनिष्ठ आकडेवारीची गरज

उपलब्ध वृत्तपत्रीय सामग्रीमध्ये गोंदिया जिल्ह्यात होलिया समाजाची लोकसंख्या जवळपास दहा हजार असल्याचा उल्लेख आहे. मात्र, या आकड्याचा अधिकृत स्रोत उपलब्ध कागदपत्रांमध्ये स्पष्टपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे हा आकडा अधिकृत लोकसंख्येचा अंतिम आकडा म्हणून वापरणे योग्य ठरणार नाही.

समाजाच्या विकासासाठी अद्ययावत आणि अधिकृत आकडेवारी उपलब्ध होणे आवश्यक आहे. लोकसंख्या, शिक्षणाचे प्रमाण, शाळा सोडणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या, उच्च शिक्षणातील सहभाग, रोजगार, स्वयंरोजगार, जात प्रमाणपत्राची प्रलंबित प्रकरणे आणि जात वैधता प्रकरणे यांचा स्वतंत्र अभ्यास केल्यास शासनाला अधिक परिणामकारक धोरण आखता येईल.

 हक्कांसोबत विकासाचीही गरज

गोंदिया जिल्ह्यातील होलिया समाजाचा प्रश्न हा केवळ जात प्रमाणपत्र मिळण्यापुरता मर्यादित नाही. तो सामाजिक ओळख, प्रशासकीय प्रक्रिया, शिक्षण, रोजगार, आर्थिक स्वावलंबन आणि सांस्कृतिक वारशाच्या संवर्धनाशी जोडलेला व्यापक विषय आहे.

महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींच्या अधिकृत यादीत Holaya, Holer, Holeya, Holiya या नावांचा क्रमांक २७ अंतर्गत समावेश असल्याची नोंद उपलब्ध आहे. त्यामुळे प्रत्यक्ष प्रमाणपत्र प्रक्रियेत येणाऱ्या अडचणींचे निराकरण संबंधित नियम, पुरावे आणि सक्षम प्राधिकरणाच्या निर्णयाच्या आधारे पारदर्शक पद्धतीने होणे आवश्यक आहे.

जात प्रमाणपत्र व जात पडताळणी प्रक्रियेबाबत गोंदिया जिल्ह्यात मार्गदर्शन कार्यशाळा आयोजित केल्यास नागरिकांच्या अनेक शंकांचे निरसन होऊ शकते. त्याचबरोबर विद्यार्थ्यांसाठी मार्गदर्शन, कौशल्यविकास, रोजगाराच्या संधी आणि शासकीय योजनांची माहिती उपलब्ध करून देणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

दुसरीकडे, होलिया समाजाच्या पारंपरिक ‘वाजा’ कलेचे जतन ही सांस्कृतिक जबाबदारी आहे. ही कला आधुनिक काळाशी जोडून पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविण्यासाठी दस्तऐवजीकरण, प्रशिक्षण, सांस्कृतिक व्यासपीठ आणि कलाकारांना आर्थिक संधी देण्याची गरज आहे.

सामाजिक न्यायाचा अर्थ केवळ आरक्षण किंवा प्रमाणपत्र मिळवून देणे एवढाच नाही; तर प्रत्येक पात्र नागरिकाला त्याचा हक्क समजणे, तो मिळविण्याची प्रक्रिया सुलभ असणे, शिक्षण व रोजगाराच्या संधी उपलब्ध होणे आणि सांस्कृतिक ओळख सन्मानाने जतन होणे हा त्याचा व्यापक अर्थ आहे. गोंदिया जिल्ह्यातील होलिया समाजाच्या सर्वांगीण विकासासाठी प्रशासन, समाजसंघटना, शैक्षणिक संस्था आणि सांस्कृतिक क्षेत्र यांनी समन्वयाने पुढे येणे हीच काळाची गरज आहे.