भारतीय राज्यघटना भाग २ मधील अनुच्छेद ९ म्हणजे काय? परदेशी नागरिकत्व स्वीकारणाऱ्या व्यक्तींचे भारतीय नागरिकत्व, OCI आणि घटनात्मक तरतुदी जाणून घ्या.

भारतीय राज्यघटना ही देशातील प्रत्येक नागरिकाचे अधिकार, कर्तव्ये आणि शासनव्यवस्थेची मूलभूत चौकट निश्चित करणारी सर्वोच्च कायदेशीर संहिता आहे. राज्यघटनेच्या भाग II (Part II) मध्ये अनुच्छेद ५ ते ११ या अनुच्छेदांद्वारे भारतीय नागरिकत्वासंबंधी महत्त्वपूर्ण घटनात्मक तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. यापैकी अनुच्छेद ९ (Article 9) हा स्वेच्छेने परदेशी देशाचे नागरिकत्व स्वीकारणाऱ्या व्यक्तींच्या भारतीय नागरिकत्वाबाबत स्पष्ट नियम सांगणारा अत्यंत महत्त्वाचा अनुच्छेद आहे. या अनुच्छेदामुळे भारताच्या नागरिकत्व व्यवस्थेमध्ये स्पष्टता निर्माण होते आणि नागरिकत्वासंदर्भातील कायदेशीर तत्त्वांना बळकटी मिळते.

भारतीय राज्यघटनेतील अनुच्छेद ९ नुसार, ज्या व्यक्तीने स्वेच्छेने कोणत्याही परदेशी राष्ट्राचे नागरिकत्व स्वीकारले आहे, ती व्यक्ती भारतीय नागरिक म्हणून मान्य राहणार नाही. म्हणजेच, एखाद्या भारतीय नागरिकाने स्वतःच्या इच्छेने दुसऱ्या देशाचे नागरिकत्व घेतल्यास त्याला भारतीय राज्यघटनेतील नागरिकत्वाच्या तरतुदींचा लाभ मिळणार नाही. या अनुच्छेदामागील मुख्य उद्देश म्हणजे एका व्यक्तीकडे एकाच वेळी दोन देशांचे पूर्ण नागरिकत्व असू नये, हे सुनिश्चित करणे.

भारतात पूर्ण स्वरूपातील दुहेरी नागरिकत्व (Dual Citizenship) मान्य नाही. त्यामुळे भारतीय नागरिकाने स्वेच्छेने अमेरिकेचे, कॅनडाचे, ऑस्ट्रेलियाचे, ब्रिटनचे किंवा इतर कोणत्याही देशाचे नागरिकत्व स्वीकारल्यास त्याचे भारतीय नागरिकत्व संपुष्टात येते. अनुच्छेद ९ ही बाब स्पष्टपणे अधोरेखित करतो. यामुळे नागरिकत्वाशी संबंधित निष्ठा, कायदेशीर जबाबदाऱ्या आणि राष्ट्रीय हित यामध्ये कोणताही संभ्रम राहात नाही.

अनुच्छेद ९ चा संबंध नागरिकत्व अधिनियम, १९५५ (Citizenship Act, 1955) शीही आहे. राज्यघटना लागू झाल्यानंतर नागरिकत्व संपुष्टात येणे, नागरिकत्वाचा त्याग, नोंदणी, नैसर्गिकीकरण आणि इतर बाबींचे सविस्तर नियमन संसदेने नागरिकत्व अधिनियमाद्वारे केले. या कायद्यात स्वेच्छेने परदेशी नागरिकत्व स्वीकारल्यास भारतीय नागरिकत्व कशा प्रकारे संपते, याबाबत अधिक स्पष्ट प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे.

आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात अनेक भारतीय नागरिक शिक्षण, नोकरी, व्यवसाय किंवा कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी परदेशात जातात. त्यापैकी काही जण संबंधित देशाचे नागरिकत्व स्वीकारतात. अशा वेळी अनुच्छेद ९ लागू होतो. तथापि, भारत सरकारने परदेशात राहणाऱ्या भारतीय वंशाच्या व्यक्तींशी संबंध कायम ठेवण्यासाठी ओव्हरसीज सिटीझन ऑफ इंडिया (OCI – Overseas Citizen of India) ही विशेष योजना सुरू केली आहे. मात्र, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे की OCI हे भारतीय नागरिकत्व नसून केवळ काही विशेष सुविधा देणारे एक वैधानिक दर्जा आहे. OCI धारकांना मतदानाचा अधिकार, निवडणूक लढविण्याचा अधिकार किंवा संविधानातील पूर्ण नागरिकांना मिळणारे सर्व अधिकार मिळत नाहीत.

अनुच्छेद ९ चा मुख्य उद्देश भारतीय नागरिकत्वाची एकनिष्ठ संकल्पना टिकवून ठेवणे हा आहे. एखाद्या व्यक्तीने दुसऱ्या देशाशी पूर्ण निष्ठा व्यक्त करून तेथील नागरिकत्व स्वीकारले असल्यास ती व्यक्ती भारताची पूर्ण नागरिक राहू शकत नाही, या तत्त्वावर हा अनुच्छेद आधारित आहे. त्यामुळे राष्ट्रीय सुरक्षा, प्रशासनातील स्पष्टता आणि नागरिकत्व व्यवस्थेतील शिस्त राखण्यास या अनुच्छेदाची महत्त्वपूर्ण मदत होते.

अनुच्छेद ९ समजून घेताना अनुच्छेद ५ ते ८ यांच्याशी त्याचा संबंध समजून घेणेही आवश्यक आहे. अनुच्छेद ५ ते ८ हे राज्यघटना लागू होताना कोणत्या व्यक्तींना भारतीय नागरिकत्व मिळेल, याबाबतच्या तरतुदी स्पष्ट करतात. परंतु अनुच्छेद ९ हा त्या व्यक्तींवर लागू होतो ज्यांनी नंतर स्वेच्छेने परदेशी नागरिकत्व स्वीकारले आहे. त्यामुळे नागरिकत्व संपुष्टात येण्याच्या घटनात्मक आधाराची माहिती या अनुच्छेदातून मिळते.

स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अनुच्छेद ९ अत्यंत महत्त्वाचा आहे. UPSC, MPSC तसेच इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये दुहेरी नागरिकत्व, OCI आणि PIO, नागरिकत्व अधिनियम १९५५, तसेच अनुच्छेद ९ मधील तरतुदींवर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. विशेषतः भारत दुहेरी नागरिकत्व देतो का?, OCI म्हणजे काय?, परदेशी नागरिकत्व स्वीकारल्यास भारतीय नागरिकत्वाचे काय होते? अशा प्रकारचे प्रश्न परीक्षांमध्ये नियमितपणे विचारले जातात.

एकंदरीत, भारतीय राज्यघटनेतील अनुच्छेद ९ हा भारतीय नागरिकत्वाची एकनिष्ठ संकल्पना जपणारा आणि परदेशी नागरिकत्व स्वीकारणाऱ्या व्यक्तींच्या कायदेशीर स्थितीबाबत स्पष्टता देणारा अत्यंत महत्त्वाचा अनुच्छेद आहे. भारतीय नागरिकत्वाची प्रतिष्ठा, राष्ट्रीय निष्ठा आणि घटनात्मक व्यवस्था कायम ठेवण्यासाठी या अनुच्छेदाचे योगदान मोलाचे आहे. त्यामुळे भारतीय राज्यघटनेचा अभ्यास करणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थी, संशोधक आणि नागरिकाने अनुच्छेद ९ मधील तरतुदी समजून घेणे आवश्यक आहे.

Prakaash Khilare

प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..

मो. 9112225235

Email- prakaashkhilare@gmail.com