पाटकर-वर्दे कॉलेज आणि क्विक हील फाउंडेशनच्या ‘सायबर शिक्षा फॉर सायबर सुरक्षा’ उपक्रमातून वसई पूर्वमध्ये सायबर फसवणूक प्रतिबंध आणि डिजिटल सुरक्षेबाबत मार्गदर्शन.
डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर, ऑनलाइन व्यवहारांची वाढती व्याप्ती आणि सोशल मीडिया तसेच विविध डिजिटल प्लॅटफॉर्मवरील नागरिकांचा वाढता सहभाग यामुळे सायबर गुन्ह्यांचे स्वरूप दिवसेंदिवस अधिक गंभीर आणि गुंतागुंतीचे होत आहे. ऑनलाइन फसवणूक, बनावट लिंक, ओटीपी चोरी, क्यूआर कोडच्या माध्यमातून होणारी फसवणूक, डिजिटल अरेस्ट, बनावट नोकरीच्या ऑफर्स तसेच वैयक्तिक माहितीचा गैरवापर यांसारख्या घटनांमध्ये वाढ होत असल्याने सायबर सुरक्षा ही केवळ व्यक्तीपुरती मर्यादित बाब न राहता संपूर्ण समाजाची गरज बनली आहे.
या पार्श्वभूमीवर पाटकर-वर्दे कॉलेज आणि क्विक हील फाउंडेशन (QHF) यांच्या संयुक्त विद्यमाने ‘सायबर शिक्षा फॉर सायबर सुरक्षा’ या उपक्रमाच्या माध्यमातून समाजामध्ये सायबर सुरक्षा आणि डिजिटल जागरूकतेचा प्रसार करण्यासाठी विविध जनजागृती उपक्रम राबविण्यात येत आहेत. नागरिकांना सायबर गुन्ह्यांपासून सुरक्षित राहण्यासाठी आवश्यक असलेले व्यावहारिक ज्ञान मिळावे आणि डिजिटल व्यवहार करताना कोणती काळजी घ्यावी, याबाबत मार्गदर्शन मिळावे, हा या उपक्रमाचा प्रमुख उद्देश आहे. 
या मोहिमेचा एक भाग म्हणून सायबर वॉरियर्स निखिल गुप्ता आणि आयुष सिंग यांनी नुकतेच सहयोग एक्सपोर्ट्स प्रायव्हेट लिमिटेड येथे कामगार आणि कर्मचाऱ्यांसाठी सायबर सुरक्षा विषयक विशेष संवादात्मक जनजागृती सत्राचे आयोजन केले. या सत्रामध्ये सहभागी कर्मचाऱ्यांशी प्रत्यक्ष संवाद साधत डिजिटल माध्यमातून होणाऱ्या विविध प्रकारच्या फसवणुकींची माहिती देण्यात आली. सायबर गुन्हेगार नागरिकांना कोणत्या पद्धतीने लक्ष्य करतात, फसवणुकीचे प्रकार कसे ओळखायचे आणि एखाद्या संशयास्पद घटनेला सामोरे गेल्यास कोणती खबरदारी घ्यायची, याबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले.
विविध प्रकारच्या सायबर फसवणुकींबाबत मार्गदर्शन
सत्रादरम्यान क्यूआर कोड घोटाळा, डिजिटल अरेस्ट फसवणूक, ओटीपी चोरी, बनावट लिंक, नोकरीच्या नावाखाली होणारी फसवणूक, डिजिटल फूटप्रिंट आणि ऑनलाइन आर्थिक फसवणूक यांसारख्या सायबर धोक्यांवर सविस्तर चर्चा करण्यात आली.
आजच्या काळात क्यूआर कोडचा वापर मोठ्या प्रमाणात होत असल्याने त्याचा गैरवापर करून नागरिकांची आर्थिक फसवणूक कशी केली जाते, याबाबत सहभागी कर्मचाऱ्यांना सावध करण्यात आले. त्याचप्रमाणे, पोलिस अधिकारी, सरकारी अधिकारी किंवा इतर अधिकृत यंत्रणेच्या नावाचा गैरवापर करून नागरिकांना घाबरवणे आणि त्यांच्याकडून पैसे किंवा संवेदनशील माहिती उकळणे, हा डिजिटल अरेस्ट फसवणुकीचा प्रकार असल्याचे स्पष्ट करण्यात आले.
ओटीपी, पासवर्ड, बँकिंगशी संबंधित माहिती किंवा इतर संवेदनशील वैयक्तिक माहिती कोणत्याही व्यक्तीसोबत शेअर करू नये, यावर विशेष भर देण्यात आला. सायबर गुन्हेगार आकर्षक संदेश, ऑफर्स, बक्षिसे, नोकरीच्या संधी किंवा तातडीची कारवाई करण्याच्या नावाखाली बनावट लिंक पाठवून नागरिकांना जाळ्यात ओढू शकतात. त्यामुळे कोणत्याही अनोळखी किंवा संशयास्पद लिंकवर क्लिक करण्यापूर्वी तिची सत्यता तपासणे आवश्यक असल्याचे सांगण्यात आले.
डिजिटल स्वच्छता आणि सुरक्षित पासवर्डचे महत्त्व
सायबर सुरक्षा केवळ तांत्रिक बाब नसून दैनंदिन डिजिटल सवयींचाही त्याच्याशी थेट संबंध असल्याचे या सत्रातून स्पष्ट करण्यात आले. वैयक्तिक तसेच संस्थात्मक डेटा सुरक्षित ठेवण्यासाठी मजबूत आणि अद्वितीय पासवर्ड वापरणे, वेगवेगळ्या खात्यांसाठी एकच पासवर्ड न ठेवणे, संशयास्पद संदेशांकडे दुर्लक्ष करणे, अनोळखी व्यक्तींना वैयक्तिक माहिती न देणे आणि डिजिटल उपकरणे व ऑनलाइन खात्यांच्या सुरक्षेकडे नियमित लक्ष देणे यांसारख्या उपायांची माहिती देण्यात आली.
तसेच, सोशल मीडिया आणि इंटरनेटचा वापर करताना व्यक्तीच्या माध्यमातून ऑनलाइन उपलब्ध होणारी माहिती भविष्यात कशा प्रकारे वापरली जाऊ शकते, याबाबतही जागरूकता निर्माण करण्यात आली. प्रत्येक व्यक्तीची ऑनलाइन कृती, पोस्ट, फोटो, लोकेशन, संपर्क आणि इतर डिजिटल माहिती मिळून तयार होणाऱ्या डिजिटल फूटप्रिंटचे महत्त्व सहभागींच्या निदर्शनास आणून देण्यात आले.
‘माझा डेटा, माझी जबाबदारी’चा संदेश
या संपूर्ण जनजागृती सत्राचा केंद्रबिंदू ‘माझा डेटा, माझी जबाबदारी’ (My Data, My Responsibility) हा संदेश होता. प्रत्येक व्यक्ती ही स्वतःच्या डिजिटल सुरक्षेची पहिली आणि महत्त्वाची पायरी आहे, हे सायबर वॉरियर्सनी स्पष्ट केले.
ऑनलाइन व्यवहार करताना घाई न करणे, कोणतीही माहिती शेअर करण्यापूर्वी तिची आवश्यकता आणि विश्वसनीयता तपासणे, अनोळखी व्यक्ती किंवा संस्थेच्या सांगण्यावरून आर्थिक व्यवहार न करणे आणि संशयास्पद डिजिटल हालचालींबाबत सतर्क राहणे आवश्यक असल्याचे सांगण्यात आले. 
सायबर फसवणुकीपासून संरक्षण करण्यासाठी केवळ तांत्रिक साधनांवर अवलंबून न राहता जागरूकता, सतर्कता आणि जबाबदार डिजिटल वर्तन या तीन बाबी अत्यंत महत्त्वाच्या असल्याचेही या सत्रातून अधोरेखित करण्यात आले.
सुरक्षित डिजिटल समाजासाठी सामूहिक प्रयत्नांची गरज
पाटकर-वर्दे कॉलेज आणि क्विक हील फाउंडेशन यांच्या या उपक्रमामुळे नागरिकांना आणि कामगार-कर्मचाऱ्यांना बदलत्या सायबर धोक्यांची ओळख करून घेण्याबरोबरच दैनंदिन जीवनात त्यापासून बचाव करण्यासाठी आवश्यक असलेले व्यावहारिक ज्ञान मिळत आहे. सायबर गुन्ह्यांचे स्वरूप सतत बदलत असल्याने अशा प्रकारच्या जनजागृती कार्यक्रमांची गरज अधिक वाढली आहे.
ऑनलाइन व्यवहार, डिजिटल पेमेंट, सोशल मीडिया, ई-मेल आणि स्मार्टफोनचा वापर वाढत असताना प्रत्येक नागरिकाने स्वतःच्या डिजिटल सुरक्षेची जबाबदारी स्वीकारणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर कुटुंब, शैक्षणिक संस्था, उद्योग-व्यवसाय आणि सामाजिक संस्थांनीही सायबर जागरूकतेसाठी पुढाकार घेणे गरजेचे आहे.
‘सायबर शिक्षा फॉर सायबर सुरक्षा’ या उपक्रमाच्या माध्यमातून पाटकर-वर्दे कॉलेज आणि क्विक हील फाउंडेशनने डिजिटल सुरक्षिततेबाबत जनजागृती करण्याची आपली बांधिलकी अधोरेखित केली आहे. आधुनिक सायबर गुन्ह्यांचा प्रभावीपणे सामना करण्यासाठी नागरिकांना माहिती, कौशल्य आणि योग्य डिजिटल सवयींनी सक्षम करणे हा अशा उपक्रमांचा महत्त्वपूर्ण भाग ठरत आहे.
सायबर फसवणूक टाळण्यासाठी ‘थांबा, विचार करा आणि मगच क्लिक करा’, तसेच ‘माझा डेटा, माझी जबाबदारी’ हा संदेश प्रत्येक नागरिकापर्यंत पोहोचणे ही काळाची गरज आहे. अशा सामुदायिक जनजागृती मोहिमांमुळे अधिक सुरक्षित, सजग आणि जबाबदार डिजिटल समाजाच्या निर्मितीला निश्चितच चालना मिळू शकते.
प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..
मो. 9112225235
Email- prakaashkhilare@gmail.com
