शेअर खरेदी केल्यानंतर कंपनीत मालकी कशी मिळते? Primary Market, Secondary Market, Dividend आणि शेअरच्या किमतीतील बदलांची संपूर्ण माहिती मराठीत वाचा.
शेअर मार्केट शिकण्याची सुरुवात करताना सर्वात आधी समजून घ्यायची संकल्पना म्हणजे ‘शेअर’. शेअर मार्केटमध्ये रोज लाखो-कोट्यवधी शेअर्सची खरेदी-विक्री होते. मात्र अनेक नवशिक्यांना शेअर म्हणजे नेमके काय, तो खरेदी केल्यानंतर आपल्याला काय मिळते आणि शेअरची किंमत का बदलते, याची स्पष्ट माहिती नसते. त्यामुळे शेअर बाजारात गुंतवणूक करण्यापूर्वी ‘शेअर’ या संकल्पनेचा पाया मजबूत करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर शेअर म्हणजे एखाद्या कंपनीच्या मालकीचा छोटासा हिस्सा. एखाद्या कंपनीने आपली मालकी अनेक समान भागांमध्ये विभागली आणि त्यातील प्रत्येक भागाला शेअर म्हटले, तर त्या कंपनीचा शेअर खरेदी करणारी व्यक्ती त्या कंपनीची भागधारक म्हणजेच Shareholder बनते. SEBI च्या गुंतवणूकदार शिक्षण सामग्रीनुसार, इक्विटी शेअर हा कंपनीतील मालकीचे प्रतिनिधित्व करतो.
एका सोप्या उदाहरणातून समजून घ्या
समजा, ‘ABC लिमिटेड’ नावाची एक कंपनी आहे. या कंपनीने एकूण 10 लाख शेअर्स जारी केले आहेत. एखाद्या गुंतवणूकदाराने त्यापैकी 1,000 शेअर्स खरेदी केले, तर त्याच्याकडे कंपनीतील एक छोटासा मालकी हिस्सा येतो. अर्थात, मोठ्या सूचीबद्ध कंपन्यांमध्ये शेअर्सची संख्या खूप मोठी असल्याने एका सामान्य गुंतवणूकदाराचा मालकी हिस्सा अत्यंत लहान असतो.
याचा अर्थ असा की तुम्ही एखाद्या कंपनीचा शेअर खरेदी करता तेव्हा केवळ एका डिजिटल अॅपमध्ये दिसणारा नंबर खरेदी करत नसता, तर त्या कंपनीच्या मालकीमध्ये सहभागी होत असता. कंपनीचा व्यवसाय चांगला वाढला, नफा वाढला आणि भविष्यातील कामगिरीबद्दल गुंतवणूकदारांचा विश्वास वाढला, तर त्या कंपनीच्या शेअरच्या बाजारभावात वाढ होण्याची शक्यता असते. मात्र त्याच वेळी कंपनीची कामगिरी खराब झाल्यास किंवा बाजारातील परिस्थिती प्रतिकूल झाल्यास शेअरची किंमत कमीही होऊ शकते.
कंपन्या शेअर्स का जारी करतात?
आता प्रश्न असा निर्माण होतो की कंपन्यांना शेअर्स विकण्याची गरजच का असते? कोणत्याही व्यवसायाला विस्तार करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात भांडवलाची आवश्यकता असते. नवीन कारखाना उभारणे, नवीन उत्पादन सुरू करणे, व्यवसायाचा विस्तार करणे, नवीन तंत्रज्ञान विकसित करणे किंवा इतर कंपन्यांचे अधिग्रहण करणे अशा अनेक कारणांसाठी कंपन्यांना निधीची गरज भासते.
हा निधी उभारण्यासाठी कंपनी शेअर्स जारी करू शकते. गुंतवणूकदार हे शेअर्स खरेदी करतात आणि त्याबदल्यात कंपनीला भांडवल उपलब्ध होते. त्यामुळे एका बाजूला कंपनीला व्यवसाय वाढवण्यासाठी पैसा मिळतो, तर दुसऱ्या बाजूला गुंतवणूकदाराला कंपनीच्या भविष्यातील वाढीत सहभागी होण्याची संधी मिळते. NSE च्या गुंतवणूकदार मार्गदर्शक माहितीनुसार, कंपन्या विविध व्यावसायिक गरजांसाठी प्राथमिक बाजारातून भांडवल उभारू शकतात.
शेअरधारकाला काय मिळते?
एखाद्या कंपनीचा शेअर खरेदी केल्यानंतर गुंतवणूकदार त्या कंपनीचा भागधारक बनतो. इक्विटी शेअरधारकांना लागू नियम आणि शेअरच्या प्रकारानुसार मतदानासारखे काही अधिकार मिळू शकतात. कंपनीच्या काही महत्त्वाच्या निर्णयांमध्ये भागधारकांना मतदान करण्याची संधी असते.
याशिवाय कंपनीने लाभांश जाहीर केल्यास पात्र भागधारकांना Dividend मिळू शकतो. मात्र कंपनीने लाभांश द्यायलाच हवा असे नाही. कंपनीची आर्थिक स्थिती, नफा आणि संचालक मंडळाचा निर्णय यांसारख्या बाबींवर लाभांश अवलंबून असतो. त्यामुळे शेअर खरेदी केला म्हणजे दरवर्षी लाभांश मिळेलच असे समजणे चुकीचे आहे.
शेअरमधून फायदा मिळण्याचा आणखी एक मार्ग म्हणजे किमतीत वाढ. उदाहरणार्थ, एखादा शेअर तुम्ही ₹100 ला खरेदी केला आणि काही काळानंतर त्याची बाजारातील किंमत ₹150 झाली, तर तो शेअर ₹150 ला विकल्यास व्यवहाराशी संबंधित खर्च आणि लागू करांचा विचार करण्यापूर्वी ₹50 प्रति शेअरचा भांडवली नफा होऊ शकतो. मात्र याच्या उलट शेअरची किंमत ₹70 वर आली तर नुकसान होऊ शकते.
शेअरची किंमत का वाढते किंवा कमी होते?
शेअर बाजार समजून घेण्यासाठी हा प्रश्न अत्यंत महत्त्वाचा आहे. शेअरची बाजारातील किंमत सतत बदलत असते. यामागे अनेक कारणे असतात. कंपनीचे आर्थिक निकाल, नफ्यातील वाढ किंवा घट, कंपनीच्या भविष्यातील योजना, उद्योगातील परिस्थिती, अर्थव्यवस्था, व्याजदर, देश-विदेशातील घडामोडी आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे बाजारातील मागणी आणि पुरवठा यांचा शेअरच्या किमतीवर परिणाम होऊ शकतो.
उदाहरणार्थ, एखाद्या कंपनीचे तिमाही निकाल अपेक्षेपेक्षा चांगले आले आणि कंपनी भविष्यात चांगली कामगिरी करेल अशी गुंतवणूकदारांची अपेक्षा निर्माण झाली, तर त्या शेअरची मागणी वाढू शकते. मागणी वाढल्यास किंमत वाढण्याची शक्यता असते. याउलट कंपनीच्या व्यवसायाबाबत नकारात्मक बातमी आल्यास अनेक गुंतवणूकदार शेअर्स विकण्याचा प्रयत्न करू शकतात आणि त्यामुळे किंमतीवर घसरणीचा दबाव येऊ शकतो.
Face Value आणि Market Price यात फरक
शेअर बाजार शिकताना Face Value आणि Market Price या दोन संकल्पनांमधील फरक समजून घेणेही महत्त्वाचे आहे. Face Value म्हणजे कंपनीने निश्चित केलेले शेअरचे दर्शनी मूल्य. उदाहरणार्थ, एखाद्या कंपनीच्या शेअरची Face Value ₹10 असू शकते.
परंतु त्या शेअरची बाजारातील किंमत ₹10 असेलच असे नाही. बाजारातील मागणी-पुरवठा आणि इतर घटकांनुसार त्याची Market Price ₹100, ₹500 किंवा त्यापेक्षा अधिक असू शकते. त्यामुळे Face Value म्हणजे शेअरची बाजारातील सध्याची किंमत नाही, हे नवशिक्यांनी लक्षात ठेवावे.
शेअर आणि कंपनीची मालकी
शेअर म्हणजे कंपनीतील मालकीचा हिस्सा ही संकल्पना आणखी सोपी करण्यासाठी आपण घर किंवा दुकानाचे उदाहरण घेऊ शकतो. समजा, एखाद्या दुकानाची मालकी 100 समान भागांमध्ये विभागली आहे. एखाद्या व्यक्तीकडे त्यातील 10 भाग असतील तर त्या व्यक्तीकडे दुकानाच्या मालकीतील 10 टक्के हिस्सा असेल.
कंपनीचे शेअर्सही याच मूलभूत कल्पनेवर आधारित असतात. फरक एवढाच की मोठ्या कंपन्यांमध्ये मालकीचे हे भाग लाखो किंवा कोट्यवधी शेअर्समध्ये विभागलेले असतात.
Primary Market आणि Secondary Market
शेअर बाजार समजून घेताना Primary Market आणि Secondary Market यातील फरकही समजून घेणे आवश्यक आहे. कंपनी जेव्हा पहिल्यांदा किंवा नवीन इश्यूद्वारे गुंतवणूकदारांकडून भांडवल उभारते, तेव्हा तो प्राथमिक बाजाराचा भाग असतो. IPO हा प्राथमिक बाजाराशी संबंधित एक महत्त्वाचा प्रकार आहे.
एकदा शेअर्स बाजारात सूचीबद्ध झाल्यानंतर त्यांची गुंतवणूकदारांमध्ये खरेदी-विक्री होऊ शकते. या बाजाराला Secondary Market म्हणतात. उदाहरणार्थ, तुम्ही शेअर बाजारातून एखाद्या कंपनीचा शेअर खरेदी केला आणि तो दुसरा गुंतवणूकदार विकत असेल, तर तो व्यवहार Secondary Market मध्ये होतो. NSE च्या गुंतवणूकदार मार्गदर्शकात Primary आणि Secondary Market मधील हा फरक स्पष्ट करण्यात आला आहे.
शेअर खरेदी केला म्हणजे कंपनीला पैसे मिळतात का?
हा प्रश्नही अनेक नवशिक्यांना पडतो. याचे उत्तर आहे—प्रत्येक वेळी नाही.
कंपनी जेव्हा नवीन शेअर्स जारी करून भांडवल उभारते, तेव्हा त्या इश्यूमधून कंपनीला निधी मिळतो. परंतु Secondary Market मध्ये तुम्ही एखाद्या विद्यमान भागधारकाकडून शेअर खरेदी केला, तर तो व्यवहार खरेदीदार आणि विक्रेता यांच्यात होतो. अशा व्यवहारातून कंपनीला त्या शेअरच्या विक्रीची रक्कम थेट मिळत नाही.
ही गोष्ट लक्षात ठेवणे म्हणजे Primary Market आणि Secondary Market यातील मूलभूत फरक समजणे होय.
शेअर बाजारात गुंतवणूक करताना जोखीम का असते?
शेअर म्हणजे कंपनीतील मालकीचा हिस्सा असला तरी त्याचा अर्थ नफा निश्चित आहे असा अजिबात नाही. कंपनीची आर्थिक कामगिरी खराब झाल्यास तिच्या शेअरच्या किमतीवर परिणाम होऊ शकतो. त्याचप्रमाणे संपूर्ण बाजारात मोठी घसरण झाल्यास चांगल्या कंपन्यांच्या शेअर्सच्या किमतीवरही तात्पुरता परिणाम होऊ शकतो.
त्यामुळे शेअर बाजारात गुंतवणूक करताना परताव्याची हमी नसते. गुंतवणूकदाराने कंपनीचा व्यवसाय, आर्थिक स्थिती, जोखीम आणि स्वतःची आर्थिक उद्दिष्टे समजून घेऊन निर्णय घेणे महत्त्वाचे आहे. NSE देखील गुंतवणूकदारांना बाजारातील जोखीम आणि परताव्याची हमी नसल्याबाबत सावध करते.
नवशिक्यांनी कोणत्या चुका टाळाव्यात?
शेअर बाजारात प्रवेश करणाऱ्या नव्या गुंतवणूकदारांची सर्वात मोठी चूक म्हणजे कोणीतरी सांगितले म्हणून शेअर खरेदी करणे. सोशल मीडिया, WhatsApp ग्रुप किंवा YouTube वर मिळालेली प्रत्येक माहिती योग्य असेलच असे नाही. “हा शेअर उद्या दुप्पट होईल”, “100 टक्के नफा मिळेल” किंवा “नुकसान होणारच नाही” अशा दाव्यांपासून सावध राहणे गरजेचे आहे.
शेअरची किंमत कमी आहे म्हणून तो स्वस्त आहे आणि किंमत जास्त आहे म्हणून तो महाग आहे, असेही सरळ समीकरण लावता येत नाही. कंपनीचे उत्पन्न, नफा, कर्ज, व्यवसायाची गुणवत्ता, भविष्यातील वाढ आणि मूल्यांकन अशा अनेक गोष्टींचा अभ्यास करावा लागतो.
शेअर बाजार शिकण्याचा योग्य मार्ग
शेअर बाजारात यशस्वी होण्यासाठी सर्वप्रथम ज्ञान मिळवणे आवश्यक आहे. शेअर म्हणजे काय हे समजल्यानंतर पुढे कंपनी शेअर्स का जारी करते, IPO म्हणजे काय, Demat Account आणि Trading Account म्हणजे काय, शेअरची किंमत कशी ठरते, कंपनीचा आर्थिक अभ्यास कसा करायचा आणि जोखीम कशी व्यवस्थापित करायची हे टप्प्याटप्प्याने शिकणे महत्त्वाचे आहे.
याच उद्देशाने “शेअर मार्केट A to Z” या लेखमालिकेत आपण शेअर बाजाराच्या मूलभूत संकल्पनांपासून सुरुवात करून हळूहळू Fundamental Analysis, Technical Analysis, Trading, Mutual Funds, Futures & Options आणि Portfolio Management यांसारख्या प्रगत विषयांकडे जाणार आहोत.
थोडक्यात सांगायचे झाले तर…
शेअर म्हणजे कंपनीतील मालकीचा छोटासा हिस्सा. शेअर खरेदी करून गुंतवणूकदार त्या कंपनीचा भागधारक बनतो. कंपनीची कामगिरी चांगली राहिल्यास शेअरच्या किमतीत वाढ होण्याची शक्यता असते आणि कंपनीने लाभांश जाहीर केल्यास पात्र भागधारकांना लाभांश मिळू शकतो. मात्र शेअर बाजारात नफा निश्चित नसतो आणि गुंतवणुकीत जोखीम असते.
म्हणूनच शेअर बाजारात प्रवेश करण्यापूर्वी “शेअर काय आहे?” हे समजून घेणे ही पहिली आणि सर्वात महत्त्वाची पायरी आहे. ही संकल्पना स्पष्ट झाली की पुढील सर्व विषय समजणे तुलनेने सोपे जाते.
प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..
मो. 9112225235
Email- prakaashkhilare@gmail.com
