महाराष्ट्रातील शालेय शिक्षणात पाठांतराऐवजी कौशल्याधारित आणि अनुभवाधारित शिक्षणावर भर. 2027-28 पासून चार महत्त्वाच्या इयत्तांमध्ये नवीन अभ्यासक्रम लागू होणार.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP 2020) नुसार महाराष्ट्रातील शालेय शिक्षण व्यवस्थेत टप्प्याटप्प्याने बदल करण्यात येत आहेत. त्याचाच पुढील टप्पा म्हणून शैक्षणिक वर्ष 2027-28 पासून इयत्ता 5वी, 7वी, 9वी आणि 11वीसाठी नव्या अभ्यासक्रमानुसार पाठ्यपुस्तके लागू करण्याची तयारी सुरू आहे. यामुळे या वर्गांमध्ये शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या अध्ययन पद्धती, पाठ्यपुस्तकांचा आशय आणि अध्यापन प्रक्रियेत महत्त्वपूर्ण बदल होण्याची शक्यता आहे.
महाराष्ट्र शासनाने राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणाच्या अनुषंगाने अभ्यासक्रम बदलाची अंमलबजावणी टप्प्याटप्प्याने करण्याचे नियोजन केले आहे. त्यानुसार विविध इयत्तांमध्ये क्रमाने नवीन अभ्यासक्रम लागू केला जात आहे. या प्रक्रियेत पाठ्यपुस्तकांबरोबरच अध्यापन पद्धती, मूल्यमापन आणि विद्यार्थ्यांच्या कौशल्यविकासालाही महत्त्व दिले जाणार आहे.
कोणत्या वर्षी कोणत्या इयत्तांचा अभ्यासक्रम बदलेल?
महाराष्ट्रातील अभ्यासक्रम बदलाची प्रक्रिया एकाच वेळी सर्व वर्गांसाठी लागू न करता टप्प्याटप्प्याने राबविण्यात येत आहे.
- 2025-26 : इयत्ता 1ली
- 2026-27 : इयत्ता 2री, 3री, 4थी आणि 6वी
- 2027-28 : इयत्ता 5वी, 7वी, 9वी आणि 11वी
- 2028-29 : इयत्ता 8वी, 10वी आणि 12वी
या टप्प्यांनुसार 2027-28 हे वर्ष शालेय शिक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरणार आहे. या वर्षापासून 5वी, 7वी, 9वी आणि 11वीच्या विद्यार्थ्यांना नव्या अभ्यासक्रमावर आधारित पाठ्यपुस्तके उपलब्ध होणार आहेत.
नेमका काय बदल होणार?
नवीन अभ्यासक्रमाचा केंद्रबिंदू केवळ पाठ्यपुस्तकातील माहिती विद्यार्थ्यांनी पाठ करणे हा नसून ज्ञानाचा वापर, कौशल्यविकास, अनुभवातून शिक्षण आणि प्रत्यक्ष जीवनाशी शिक्षणाची सांगड घालणे हा आहे.
विद्यार्थ्यांना शिकविलेल्या संकल्पना प्रत्यक्ष परिस्थितीत वापरता याव्यात, समस्या सोडविण्याची क्षमता विकसित व्हावी आणि त्यांच्या विचारशक्तीला चालना मिळावी, यासाठी अभ्यासक्रमाच्या रचनेत बदल केले जाणार आहेत.
यामध्ये विद्यार्थ्यांच्या दैनंदिन जीवनाशी संबंधित कौशल्ये, व्यावसायिक शिक्षणाची ओळख, अनुभवाधारित उपक्रम आणि जीवनोपयोगी ज्ञानाला अधिक महत्त्व मिळण्याची अपेक्षा आहे.
पाठांतराऐवजी कौशल्याधारित शिक्षणावर भर
NEP 2020 च्या व्यापक उद्दिष्टांनुसार विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाला महत्त्व देण्यात येत आहे. त्यामुळे केवळ परीक्षेच्या दृष्टीने माहिती लक्षात ठेवण्यापेक्षा विद्यार्थ्यांना विषय समजून घेणे आणि त्याचा प्रत्यक्ष वापर करता येणे यावर भर दिला जाणार आहे.
प्रकल्पाधारित उपक्रम, कृतीतून शिक्षण, अनुभवाधारित अध्ययन, समस्या सोडविण्याची क्षमता आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्जनशीलतेला चालना देणाऱ्या उपक्रमांचा अभ्यासक्रमात अधिक समावेश होण्याची दिशा आहे.
यामुळे वर्गातील शिक्षण हे केवळ शिक्षकांनी माहिती सांगणे आणि विद्यार्थ्यांनी ती लिहून घेणे या पारंपरिक पद्धतीपुरते मर्यादित न राहता अधिक संवादात्मक आणि कृतीप्रधान होण्याची अपेक्षा आहे.
बालभारतीकडून पाठ्यपुस्तकांची तयारी
नवीन अभ्यासक्रमानुसार पाठ्यपुस्तकांची निर्मिती करण्याची जबाबदारी महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ अर्थात बालभारती यंत्रणेमार्फत पार पाडली जात आहे.
अभ्यासक्रमातील उद्दिष्टे लक्षात घेऊन संबंधित विषयातील तज्ज्ञ, अभ्यासक्रम तज्ज्ञ आणि समित्यांच्या माध्यमातून पाठ्यपुस्तकांच्या आशयाची रचना केली जात आहे. विद्यार्थ्यांच्या वयानुसार आणि त्यांच्या अध्ययन क्षमतेनुसार विषयांची मांडणी करण्यावर भर दिला जाणार आहे.
2027-28 मध्ये लागू होणाऱ्या 5वी, 7वी, 9वी आणि 11वीच्या पाठ्यपुस्तकांमध्ये नव्या अभ्यासक्रमाच्या उद्दिष्टांनुसार विषयांची निवड, आशयाची मांडणी आणि विविध कृतींचा समावेश केला जाण्याची अपेक्षा आहे.
विद्यार्थ्यांवर काय परिणाम होणार?
2027-28 मध्ये 5वी, 7वी, 9वी आणि 11वीमध्ये प्रवेश घेणाऱ्या विद्यार्थ्यांना नव्या अभ्यासक्रमानुसार तयार केलेली पाठ्यपुस्तके मिळणार आहेत.
यातील 5वीची इयत्ता विशेष महत्त्वाची मानली जाते. प्राथमिक स्तरातून पुढील शैक्षणिक स्तराकडे जाण्याच्या या टप्प्यावर विद्यार्थ्यांच्या अध्ययन पद्धतीत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे 5वीच्या नव्या अभ्यासक्रमाकडे पालक आणि शिक्षकांचे विशेष लक्ष राहणार आहे.
त्याचप्रमाणे 9वी आणि 11वी या इयत्ता पुढील शैक्षणिक आणि करिअरच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या असल्याने या वर्गांच्या अभ्यासक्रमातील बदलांचाही विद्यार्थ्यांच्या पुढील शिक्षणावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
शिक्षकांची भूमिकाही महत्त्वाची
अभ्यासक्रम बदल म्हणजे केवळ नवीन पाठ्यपुस्तके विद्यार्थ्यांच्या हातात देणे नव्हे. नव्या अभ्यासक्रमाची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी शिक्षकांच्या अध्यापन पद्धतीतही बदल करणे आवश्यक ठरणार आहे.
नव्या पद्धतीनुसार शिक्षकांना विद्यार्थ्यांना अनुभवातून शिकवणे, प्रकल्प व कृती घेणे, विषयांचा दैनंदिन जीवनाशी संबंध जोडणे आणि विद्यार्थ्यांच्या कौशल्यांचे मूल्यमापन करणे यावर भर द्यावा लागणार आहे.
त्यासाठी शिक्षक प्रशिक्षणालाही महत्त्व प्राप्त होणार आहे. नवीन अभ्यासक्रमातील अपेक्षा, अध्यापनाच्या नव्या पद्धती आणि मूल्यमापन प्रक्रियेबाबत शिक्षकांना आवश्यक मार्गदर्शन आणि प्रशिक्षण देणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
मूल्यमापन पद्धतीतही बदलाची अपेक्षा
अभ्यासक्रमातील बदलासोबत विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन कसे केले जाते, याचाही पुनर्विचार होण्याची शक्यता आहे. केवळ लेखी परीक्षेत विद्यार्थ्याने किती माहिती लक्षात ठेवली यापेक्षा त्याला संकल्पना किती समजल्या, त्या प्रत्यक्ष परिस्थितीत कशा वापरता येतात आणि कोणती कौशल्ये विकसित झाली आहेत, यालाही महत्त्व मिळू शकते.
त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या ज्ञान, कौशल्य, सर्जनशीलता, समस्या सोडविण्याची क्षमता आणि प्रत्यक्ष कृतीतील सहभाग यांचा विचार करणाऱ्या पद्धती अधिक प्रभावी ठरण्याची अपेक्षा आहे.
पालक आणि विद्यार्थ्यांसाठीही बदलाचे आव्हान
अभ्यासक्रम बदलाचा परिणाम केवळ शाळा आणि शिक्षकांपुरता मर्यादित राहणार नाही. पालक आणि विद्यार्थ्यांनाही नव्या शिक्षण पद्धतीशी जुळवून घ्यावे लागणार आहे.
पाठांतरावर आधारित अभ्यासाची सवय असलेल्या विद्यार्थ्यांना सुरुवातीला प्रकल्प, कृती, उपक्रम आणि अनुभवाधारित शिक्षणाची पद्धत वेगळी वाटू शकते. मात्र दीर्घकालीन दृष्टीने विद्यार्थ्यांमध्ये स्वतंत्र विचार, समस्या सोडविण्याची क्षमता आणि प्रत्यक्ष जीवनातील कौशल्ये विकसित करण्यासाठी ही पद्धत उपयुक्त ठरू शकते.
2028-29 मध्ये उर्वरित महत्त्वाच्या इयत्तांचा टप्पा
अभ्यासक्रम बदलाची प्रक्रिया 2027-28 मध्ये पूर्ण होणार नसून पुढील टप्प्यात 2028-29 मध्ये इयत्ता 8वी, 10वी आणि 12वीचा अभ्यासक्रम बदलण्याचे नियोजन आहे.
यामुळे काही वर्षांच्या कालावधीत महाराष्ट्रातील जवळपास संपूर्ण शालेय अभ्यासक्रम NEP 2020 च्या दिशेनुसार नव्याने रचला जाणार आहे. या प्रक्रियेत अभ्यासक्रम, पाठ्यपुस्तके, अध्यापन पद्धती आणि मूल्यमापन या सर्वच बाबींमध्ये क्रमाक्रमाने बदल होण्याची शक्यता आहे.
शिक्षण अधिक जीवनोपयोगी करण्याचा प्रयत्न
NEP 2020 नुसार करण्यात येणाऱ्या या बदलांचा मुख्य उद्देश विद्यार्थ्यांना केवळ परीक्षेसाठी तयार करण्याऐवजी भविष्यातील शिक्षण, रोजगार आणि जीवनासाठी आवश्यक कौशल्यांनी सक्षम करणे हा आहे.
कौशल्याधारित शिक्षण, अनुभवाधारित अध्ययन, व्यावसायिक शिक्षणाची ओळख, प्रत्यक्ष जीवनाशी संबंधित ज्ञान आणि विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास या बाबींना अधिक महत्त्व देण्याचा प्रयत्न या बदलातून केला जात आहे.
त्यामुळे 2027-28 पासून 5वी, 7वी, 9वी आणि 11वीच्या विद्यार्थ्यांना मिळणारी नवी पाठ्यपुस्तके हा केवळ पुस्तकबदल नसून महाराष्ट्रातील शालेय शिक्षण पद्धतीतील व्यापक परिवर्तनाचा पुढील महत्त्वाचा टप्पा ठरणार आहे.
प्रकाश खिलारे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सहसंपादक असून सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपण आपल्या परिसरातील बातम्या, माहिती तसेच लेख देण्याकरिता संपर्क करू शकतात…..
मो. 9112225235
Email- prakaashkhilare@gmail.com
