बैलपोळ्याच्या परंपरा, बैलांची सजावट, पूजा, मिरवणूक आणि बदलत्या काळातील पशुधनाची स्थिती यांचा आढावा घेणारा आकाश रविंद्रनाथ भालेराव यांचा विशेष लेख.
काळ्या आईची म्हणजेच काळ्या धरतीमातेची आयुष्यभर सेवा करणाऱ्या बळीराजाचा सच्चा साथीदार म्हणजे सर्जा राजा – बैल. शेतकऱ्याच्या सुख-दुःखात खांद्याला खांदा लावून साथ देणाऱ्या या मुक्या जीवाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा सण म्हणजे बैलपोळा.
महाराष्ट्राच्या ग्रामीण संस्कृतीमध्ये बैलपोळा या सणाला विशेष महत्त्व आहे. श्रावण महिन्याच्या अमावस्येला हा सण साजरा केला जातो. त्यानंतर मराठी दिनदर्शिकेतील भाद्रपद महिना सुरू होतो आणि श्रावण महिन्याची सांगता होते. बळीराजाच्या शेतीकामात मोलाची साथ देणाऱ्या बैलांचा हा सण मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. काही भागांत या सणाला ‘बेंदूर’ असेही म्हटले जाते.
बैलपोळ्याची तयारी
बैलपोळ्याच्या पूर्वसंध्येला बैलांच्या खांद्याला हळद, तूप आणि तेलाने मालिश केली जाते. दिवसभर शेतात राबणाऱ्या बैलांना आराम मिळावा, यासाठी त्यांची विशेष काळजी घेतली जाते.
बैलपोळ्याच्या दिवशी बैलांना शेतीच्या कामातून पूर्ण विश्रांती दिली जाते. सकाळी त्यांना नदी, ओढा किंवा विहिरीवर नेऊन स्नान घातले जाते. त्यानंतर त्यांच्या शिंगांना रंग लावून सजविले जाते. गळ्यात घुंगरू, रंगीबेरंगी फुगे, माळा तसेच आंबा आणि पिंपळाच्या पानांचे तोरण बांधले जाते. त्यांच्या पाठीवर रंगीबेरंगी नक्षीदार झुल चढवली जाते.
सजवलेल्या सर्जा राजाची गावातून वाजत-गाजत मिरवणूक काढली जाते. शेतकरी आपल्या बैलांची पूजा करून त्यांना गोडधोड पदार्थांचा नैवेद्य दाखवतो आणि प्रेमाने खाऊ घालतो. ज्यांच्याकडे बैल नाहीत, ते मातीचे बैल तयार करून त्यांची पूजा करतात. त्यामुळे हा सण केवळ शेतकऱ्यांचाच नव्हे, तर संपूर्ण ग्रामीण समाजाच्या भावविश्वाशी जोडलेला आहे.
बदलत्या काळात बैलपोळ्याचे बदलते स्वरूप
पूर्वीच्या काळात जवळपास प्रत्येक शेतकऱ्याच्या घरात बैलांची जोडी असायची. शेतीची मशागत, नांगरणी, पेरणी, वाहतूक अशा अनेक कामांसाठी बैलांचा उपयोग केला जात असे. त्यामुळे शेतकरी आणि बैल यांचे नाते हे केवळ कामापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते जिव्हाळ्याचे आणि भावनिक होते.
मात्र आधुनिक काळात शेतीमध्ये ट्रॅक्टर आणि विविध आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. त्यामुळे शेतीकामासाठी बैलांचा वापर कमी झाला आहे. परिणामी अनेक शेतकऱ्यांनी पशुधनाकडे पाठ फिरवली आहे.
पशुधनासाठी आवश्यक असलेला चारा उपलब्ध होणेही दिवसेंदिवस कठीण होत आहे. मोठ्या प्रमाणावर होणारी जंगलतोड, कमी होत जाणारी चराऊ जमीन आणि बदलती शेतीपद्धती यामुळे पशुधनाच्या अस्तित्वासमोर अनेक आव्हाने उभी राहिली आहेत.
मागील काळात लंपी आजारामुळे मोठ्या प्रमाणावर पशुधनाचे नुकसान झाले. बैलांसह गायी, म्हशी आणि इतर पशुधनालाही जीव गमवावा लागला. त्यामुळे पशुधनाचे संरक्षण, योग्य लसीकरण, आरोग्याची काळजी आणि पुरेसा चारा याकडे गांभीर्याने लक्ष देणे ही काळाची गरज आहे.
बैलपोळा आणि ग्रामीण संस्कृती
आजही शहरी भागाच्या तुलनेत ग्रामीण भागात बैलपोळा मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. गावागावांत बैलांची सजावट, पूजा, मिरवणुका आणि विविध पारंपरिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. महिलाही या उत्सवात मोठ्या उत्साहाने सहभागी होतात.
ग्रामीण जीवनात बैलपोळ्याला सामाजिक आणि आर्थिक महत्त्वही आहे. काही ठिकाणी या सणाच्या आसपास शेतमजुरांच्या वर्षभराच्या मोबदल्याबाबत ‘साल’ ठरविण्याची पारंपरिक पद्धत होती. त्यामुळे बैलपोळा हा सण ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि सामाजिक जीवनाशीही जोडलेला आहे.
विविध जातींच्या बैलांची पूजा
भारतामध्ये विविध जातींचे बैल आढळतात. त्यामध्ये गिर, खिल्लारी, रेड सिंधी, नंदी, हरियाणवी, निमरी, देवणी, मालवी, केनकाथा, साहिवाल, राठी, बारगुरू, नागोरी, वेचूर, मेवाती आदी जातींचा समावेश होतो. महाराष्ट्रात विशेषतः खिल्लारी बैलांची परंपरा आणि शेतकऱ्यांमधील त्यांचे महत्त्व विशेष आहे.
बैलपोळ्याच्या दिवशी या पशुधनाची पूजा करून त्यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.
बैल आणि शेतकऱ्याचे अतूट नाते
ग्रामीण भागातील ज्येष्ठ शेतकरी आजही बैलपोळ्याशी निगडित अनेक परंपरा आणि श्रद्धा सांगतात. बैलपोळ्याच्या दिवशी बैलांच्या अंगावर आणि शिंगांवर निसर्गाचा पाऊस पडावा, अशीही एक पारंपरिक भावना ग्रामीण समाजात आढळते.
रक्षाबंधनाच्या दिवशी बहिणीने भावाच्या मनगटावर बांधलेली राखी काही ठिकाणी बैलांच्या शिंगांवर अर्पण करण्याचीही प्रथा आहे. शेतकरी आपल्या बैलांना केवळ पशू न मानता कुटुंबातील सदस्याप्रमाणे जपतो. वर्षभर शेतात कष्ट करणाऱ्या या मुक्या जीवाला भावाच्या नात्याने मान देण्यामागे कृतज्ञतेचीच भावना आहे.
बैल हा केवळ शेतकऱ्याचा साथीदार नाही, तर अन्ननिर्मितीच्या प्रक्रियेतील एक महत्त्वाचा घटक आणि ग्रामीण संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. काळ्या धरतीमातेची सेवा करून तो आपल्या कष्टातून मानवाला अन्न मिळवून देतो. म्हणूनच बैलपोळा हा सर्जा राजाचा जणू वाढदिवसच शेतकरी मोठ्या प्रेमाने आणि उत्साहाने साजरा करतो.
पशुधन वाचवणे ही काळाची गरज
आधुनिक शेतीच्या युगात बैलांचे महत्त्व काही प्रमाणात कमी झाले असले तरी पशुधनाचे महत्त्व संपलेले नाही. पशुधन हे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा आणि शेतकऱ्याच्या जीवनाचा महत्त्वाचा आधार आहे.
आज मोठ्या प्रमाणावर पशुधनाची संख्या कमी होत आहे. चारा, पाणी, चराऊ जमीन, पशुवैद्यकीय सेवा आणि वाढता खर्च यांसारख्या अनेक समस्यांचा सामना पशुपालकांना करावा लागत आहे. त्यामुळे पशुधनाचे संवर्धन, स्थानिक जातींचे जतन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण यासाठी समाजाने आणि शासनाने एकत्रितपणे प्रयत्न करणे गरजेचे आहे.
बैलपोळा हा केवळ बैलांची पूजा करण्याचा दिवस नसून निसर्ग, शेती, शेतकरी आणि पशुधन यांच्यातील अतूट नाते जपण्याचा दिवस आहे. आधुनिकतेचा स्वीकार करताना आपल्या पारंपरिक कृषिसंस्कृतीचा आणि पशुधनाचा वारसा जपणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
सर्जा राजाच्या कष्टाला सलाम आणि पशुधन संवर्धनाचा संकल्प—हीच बैलपोळ्याची खरी भावना!
लेखक : आकाश रविंद्रनाथ भालेराव
उपशिक्षक, त्र्यंबकेश्वर माध्यमिक विद्यालय, रावेर
मोबाईल : ८८०६७८२६१०
कौस्तुभ शिंदे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मिडिया चे संपादक असुन यांना पत्रकारितेचा १० वर्षाचा अनुभव आहे. कौस्तुभ शिंदे हे सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपल्या परिसरातील बातम्या आणि जाहिरातींकरिता संपर्क करावा-
मो. क्र. +917507502989, ईमेल – sthaniksamacharbharat@gmail.com
