आयआयटी मुंबईतील सहयोगी व सहायक प्राध्यापकांच्या तुलनेत प्राध्यापक पदावरील एससी, एसटी आणि ओबीसी प्रतिनिधित्वात फरक असल्याचे आरटीआयच्या आकडेवारीतून स्पष्ट झाले.
अनुसूचित जाती (एससी), अनुसूचित जमाती (एसटी) आणि इतर मागासवर्गीय (ओबीसी) प्रवर्गातील प्राध्यापकांच्या प्रतिनिधित्वाचा मुद्दा पुन्हा चर्चेत आला आहे. माहितीच्या अधिकारातून (आरटीआय) मिळालेल्या सप्टेंबर २०२६च्या आकडेवारीनुसार, आयआयटी मुंबईतील ४१२ प्राध्यापकांमध्ये केवळ पाच प्राध्यापक एससी प्रवर्गातील आणि सहा प्राध्यापक ओबीसी प्रवर्गातील आहेत. एसटी प्रवर्गातील एकही प्राध्यापक नसल्याचे या माहितीत नमूद आहे.
आरटीआयमधून मिळालेल्या माहितीनुसार, आयआयटी मुंबईमध्ये प्राध्यापक, सहयोगी प्राध्यापक आणि सहायक प्राध्यापक अशा अध्यापन पदांसाठी एकूण १,२२५ मंजूर पदे आहेत. त्यापैकी ७७५ पदे भरलेली असून ४५० पदे रिक्त आहेत. मात्र, उपलब्ध आरटीआय उत्तरामध्ये या ४५० रिक्त पदांचे प्रवर्गनिहाय विभाजन देण्यात आलेले नसल्याचेही वृत्तांतांमध्ये नमूद करण्यात आले आहे.
सहयोगी आणि सहायक प्राध्यापक स्तरावरील आकडेवारी
प्राध्यापक पदाच्या तुलनेत सहयोगी आणि सहायक प्राध्यापक या स्तरांवर एससी, एसटी आणि ओबीसी प्रवर्गातील प्रतिनिधित्व तुलनेने अधिक असल्याचे आकडेवारीत दिसते. या दोन्ही स्तरांवर एकूण ३६३ अध्यापक कार्यरत आहेत. त्यापैकी २९ एससी, आठ एसटी आणि ३५ ओबीसी प्रवर्गातील आहेत.
अधिक तपशीलानुसार, सहयोगी प्राध्यापकांच्या १७६ पदांमध्ये पाच एससी, एक एसटी आणि सहा ओबीसी प्रवर्गातील प्राध्यापक आहेत. तर १८७ सहायक प्राध्यापकांमध्ये २४ एससी, सात एसटी आणि २९ ओबीसी प्रवर्गातील प्राध्यापक असल्याची माहिती आरटीआयच्या उत्तरातून समोर आली आहे.
यामुळे प्राध्यापक पद आणि सहयोगी-सहायक प्राध्यापक पदांमधील प्रवर्गनिहाय प्रतिनिधित्वात फरक असल्याचे आकडेवारीवरून दिसून येते.
फेब्रुवारीच्या तुलनेत एससी प्राध्यापकांची संख्या एकाने वाढली
ही माहिती ऑल इंडिया ओबीसी स्टुडंट्स असोसिएशनचे अध्यक्ष गौड किरण कुमार यांनी दाखल केलेल्या आरटीआय अर्जातून मिळाल्याचे वृत्तांतांमध्ये नमूद आहे. यापूर्वी फेब्रुवारी २०२६मध्ये मिळालेल्या आरटीआय उत्तरात आयआयटी मुंबईच्या प्राध्यापक, सहयोगी प्राध्यापक आणि सहायक प्राध्यापक या तिन्ही स्तरांवर मिळून ३३ एससी, आठ एसटी आणि ४१ ओबीसी प्रवर्गातील अध्यापक कार्यरत असल्याचे नमूद करण्यात आले होते.
सप्टेंबर २०२६च्या आकडेवारीनुसार एससी प्रवर्गातील अध्यापकांची एकूण संख्या ३४ झाली आहे. म्हणजे फेब्रुवारीच्या तुलनेत एससी प्रवर्गातील अध्यापकांची संख्या एकाने वाढली आहे. एसटी प्रवर्गातील एकूण संख्या आठ आणि ओबीसी प्रवर्गातील संख्या ४१ असल्याचे उपलब्ध आकडेवारीत दिसते.
विशेष भरती मोहिमेनंतरही प्राध्यापक पदांवरील संख्या कमी
२०२३मध्ये आयआयटी मुंबईतील प्रथम वर्षाचा विद्यार्थी दर्शन सोलंकी याच्या मृत्यूनंतर आयआयटींसह उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये एससी, एसटी आणि ओबीसी प्रवर्गातील विद्यार्थ्यांच्या तसेच प्राध्यापकांच्या प्रतिनिधित्वाचा मुद्दा चर्चेत आला. त्यानंतर केंद्र सरकारने एससी आणि एसटी प्रवर्गातील प्राध्यापकांचे प्रतिनिधित्व वाढवण्यासाठी आयआयटींना विशेष भरती मोहीम राबवण्याच्या सूचना दिल्या होत्या.
या विशेष भरतीशी संबंधित आरटीआय माहितीनुसार, २०२३मध्ये आयआयटी मुंबईमध्ये प्राध्यापक पदांसाठी सुमारे ५२३ एससी उमेदवारांनी अर्ज केला होता. त्यापैकी चार उमेदवारांची निवड झाली. त्याच वर्षी ९६ एसटी उमेदवारांनी अर्ज केला होता; मात्र एकाचीही निवड झाली नाही. ओबीसी प्रवर्गातून ७७९ अर्ज आले होते आणि त्या वर्षी या प्रवर्गातूनही निवड झाली नसल्याचे आरटीआय माहितीत नमूद करण्यात आले होते.
२०२४मध्ये काही उमेदवारांची निवड
२०२४च्या भरती प्रक्रियेतील आकडेवारीनुसार, एससी प्रवर्गातील ४४ अर्जदारांपैकी दोन उमेदवारांची निवड झाली. एसटी प्रवर्गातील २२ अर्जदारांपैकी एका उमेदवाराची, तर ओबीसी प्रवर्गातील १०६ अर्जदारांपैकी तीन उमेदवारांची निवड झाल्याचे आरटीआयमधून समोर आले.
या आकडेवारीमुळे विशेष भरती प्रक्रियेदरम्यान विविध प्रवर्गांतून आलेल्या अर्जांची संख्या आणि निवड झालेल्या उमेदवारांची संख्या यातील फरक स्पष्ट होतो. मात्र, या आकडेवारीवरून निवड प्रक्रियेच्या कारणांबाबत स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही.
४५० अध्यापन पदे रिक्त
आरटीआयच्या सप्टेंबर २०२६च्या उत्तरातील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे आयआयटी मुंबईतील १,२२५ मंजूर अध्यापन पदांपैकी ४५० पदे रिक्त असणे. म्हणजे मंजूर अध्यापन पदांपैकी ७७५ पदांवर नियुक्त्या झालेल्या असून ४५० पदे अद्याप रिक्त आहेत.
या रिक्त पदांमध्ये कोणत्या प्रवर्गाची किती पदे आहेत, याची स्वतंत्र माहिती आरटीआयच्या उपलब्ध उत्तरात देण्यात आलेली नसल्याने रिक्त पदांचे एससी, एसटी किंवा ओबीसी प्रवर्गनिहाय प्रमाण या माहितीच्या आधारे निश्चित करता येत नाही.
प्रतिनिधित्वाच्या आकडेवारीमुळे चर्चेला पुन्हा वेग
आयआयटी मुंबईसारख्या उच्च शिक्षण संस्थेतील अध्यापन पदांवर विविध सामाजिक प्रवर्गांचे प्रतिनिधित्व किती आहे, हा प्रश्न या आरटीआय आकडेवारीमुळे पुन्हा चर्चेत आला आहे. विशेषतः प्राध्यापक स्तरावरील एससी आणि ओबीसी प्रवर्गातील संख्या तसेच एसटी प्रवर्गातील शून्य प्रतिनिधित्व आणि एकूण ४५० रिक्त अध्यापन पदे हे या आकडेवारीतील प्रमुख मुद्दे आहेत.
दरम्यान, केवळ प्रतिनिधित्वाची आकडेवारी एखाद्या विशिष्ट प्राध्यापकाकडून भेदभाव झाल्याचे सिद्ध करत नाही, असेही संबंधित वृत्तांतांमध्ये स्पष्ट करण्यात आले आहे. त्यामुळे आरटीआयमधील आकडेवारी ही प्रामुख्याने संस्थेतील प्रवर्गनिहाय प्रतिनिधित्व आणि रिक्त पदांची स्थिती दाखवते; भरती प्रक्रियेतील प्रत्येक निर्णयामागील कारणे या आकडेवारीतून स्वतंत्रपणे स्पष्ट होत नाहीत.
आता रिक्त असलेल्या अध्यापन पदांवरील भरती, विशेष भरती मोहिमेचा पुढील परिणाम आणि भविष्यातील प्रवर्गनिहाय प्रतिनिधित्व कसे राहते, याकडे शैक्षणिक क्षेत्राचे लक्ष लागले आहे.
कौस्तुभ शिंदे हे स्थानिक समाचार डिजिटल मिडिया चे संपादक असुन यांना पत्रकारितेचा १० वर्षाचा अनुभव आहे. कौस्तुभ शिंदे हे सामाजिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी बातम्या प्रकाशित करतात. आपल्या परिसरातील बातम्या आणि जाहिरातींकरिता संपर्क करावा-
मो. क्र. +917507502989, ईमेल – sthaniksamacharbharat@gmail.com
