पक्षीनिरीक्षण आणि फुलपाखरू निरीक्षणातून मेंदूची सक्रियता, मानसिक समाधान आणि सामाजिक सहभाग वाढवण्याचा प्रयत्न कसा करता येतो, यावरील विशेष लेख.
ज्येष्ठत्व म्हणजे जीवनातील एक महत्वाचा टप्पा,या टप्यात अनुभवांची शिदोरी सोबत असते आणि जीवनातील अनेक भूमिकांमधून काही अंशी मोकळीक मिळते. या टप्प्यात शारीरिक आरोग्यासोबतच मानसिक आरोग्य जपणे अत्यंत महत्त्वाचे असते.
माझा व्यक्तिगत अनुभव असा की अनेकांना वाढत्या वयासोबत येणारे विस्मरण (Dementia), विशेषतः अल्झायमरसारखे आजार हे ज्येष्ठ नागरिकांसाठी आणि त्यांच्या कुटुंबीयांसाठी एक मोठे आव्हान बनतात. मात्र,या आव्हानावर मात करण्यासाठी आणि जीवनातील आनंद टिकवून ठेवण्यासाठी पक्षी निरीक्षणासारखे छंद एक उपयुक्त साधन असल्याचे माझे व्यक्तिगत मत आहे,तसे अनुभव आहेत आणि यावरील काही वाचन सुद्धा आपल्याला तेच सांगते.
पक्षी निरीक्षण आणि फुलपाखरांचे निरीक्षण हे निसर्गात घेऊन जाणारे छंद आम्ही १५ वर्ष झाले बाळगून आहोत. हे छंद ज्येष्ठ नागरिकांच्या मनासाठी आणि शरीरासाठी आरोग्यवर्धक कसे ठरतात याचा अनुभव मला आलेच आहे शिवाय माझे अनुभव हे शास्त्रीय दृष्टिकोनातून आपण तपासणार आहोत.
छंदांचे महत्त्व:
छंद ही एक आरोग्यवर्धक जीवनशैली नक्कीच आहे.मनुष्याच्या जीवनात छंदांचे महत्त्व अनमोल आहे. छंद आपल्याला दैनंदिन जीवनातील एकसुरीपणातून बाहेर काढून, आनंद आणि समाधानाचे क्षण देतात. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी तर छंद मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यासाठी वरदान आहे.
मानसिक उत्तेजना (Mental Stimulation):
पक्षी निरिक्षण,फुलपाखरू निरीक्षण अशा छंदामुळे मेंदूला सतत नवनवीन माहितीवर प्रक्रिया करावी लागते,त्यामुळे आपला मेंदू सक्रिय राहतो. या सोबत कोडी सोडवणे, वाचन करणे किंवा नवीन कौशल्ये शिकणे यासारखे छंद सुद्धा आपल्यातील संज्ञानात्मक कार्यक्षमते मध्ये सुधारणा करतात.
तणावमुक्ती (Stress Reduction):
माझे अनुभव असे की आम्हाला असलेले छंद हे तणाव कमी करण्यासाठी खूप मदतकारक ठरतात. जेव्हा आपण आपल्या आवडीच्या गोष्टीत रमून जातो, तेव्हा चिंता आणि ताण कमी होतात आणि यामुळे मानसिक शांतता लाभते.
सामाजिक संवाद (Social Interaction):
पक्षी निरीक्षण असो की फुलपाखरू निरीक्षण असो असे अनेक छंद व्यक्तिगत स्वरूपात असतात किंवा सामूहिक स्वरूपात असतात, ज्यामुळे लोकांना एकत्र येण्याची संधी मिळते. यामुळे नवीन मित्र मिळतात आणि सामाजिक एकाकीपणा कमी होतो.
छंदामागे उद्देश असतो (Sense of Purpose):
सेवानिवृत्तीनंतर किंवा कुटुंबिक जबाबदाऱ्या कमी झाल्यावर काही ज्येष्ठ नागरिकांना जीवनात रिकामेपणा जाणवू शकतो. त्यामुळे उदेशहीन जीवन वाटण्याचा धोका असतो मात्र छंद ज्येष्ठांना एक नवीन उद्देश देतात, ज्यामुळे त्यांचे जीवन अधिक अर्थपूर्ण होते.
पक्षी आणि फुलपाखरांचे निरीक्षण:
विस्मृतीवर मात करण्यासाठी एक प्रभावी उपाय
पक्षी आणि फुलपाखरांचे निरीक्षण करणे.हे छंद केवळ निसर्गाच्या सौंदर्याचा अनुभव देत नाहीत, तर वाढत्या वयासोबत येणाऱ्या विस्मरण (Dementia) सारख्या आजारांवर एक प्रभावी आणि आनंददायी उपाय म्हणून कार्य करतात. यामागे अनेक शास्त्रीय आणि मानसशास्त्रीय कारणे आहेत:
शास्त्रीय आणि मानसशास्त्रीय भूमिका आपण लक्षात घेणार आहोत
संज्ञानात्मक उत्तेजना आणि स्मरणशक्ती सुधारणा:
मेंदूची सक्रियता: पक्ष्यांचे आणि फुलपाखरांचे निरीक्षण करताना, त्यांची प्रजाती ओळखणे, रंग, आकार, आवाज, हालचाली आणि अधिवास लक्षात ठेवणे यांसारख्या क्रिया मेंदूच्या विविध भागांना उत्तेजित करतात. हे एक प्रकारचा मानसिक व्यायाम (Mental Exercise) आहे जे न्यूरल कनेक्टिव्हिटी (Neural Connectivity) मध्ये सुधारणा करण्यास मदत करतात.
स्मरणशक्तीचे प्रशिक्षण:
पक्ष्यांच्या आवाजातून त्यांना ओळखणे (उदा. कोकिळेचा आवाज), फुलपाखरांच्या पंखांवरील विशिष्ट नक्षी लक्षात ठेवणे (उदा. पट्टेरी वाघ्या), किंवा विशिष्ट ठिकाणी दिसणाऱ्या प्रजाती आठवणे यामुळे स्मरणशक्तीला सतत चालना मिळते. हे विशेषतः अल्झायमर (Alzheimer’s) आणि डिमेन्शिया (Dementia) च्या सुरुवातीच्या टप्प्यात खूप उपयुक्त ठरते, कारण हे छंद आपली वयोमानानुसार जो संज्ञानात्मक ऱ्हास होत असतो म्हणजेच मानसिक क्षमतांमध्ये जो ऱ्हास (Cognitive Decline) होत असतो कमी करण्यास मदत करतात.
या बाबत सेंटर फॉर डिसीज कंट्रोल अँड प्रिव्हेंशन (CDC) जो अभ्यास केला आहे त्यानुसार नियमित मानसिक क्रियाकलाप अल्झायमर आणि डिमेन्शियाचा धोका २९% पर्यंत कमी करू शकतात. २०१७ मध्ये “Biological Conservation” या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, ज्या वृद्ध व्यक्ती नियमितपणे पक्षीनिरीक्षण किंवा तत्सम निसर्ग-आधारित उपक्रमांमध्ये भाग घेतात, त्यांच्यामध्ये संज्ञानात्मक घट होण्याचा दर कमी असतो आणि त्यांचे एकंदर मानसिक आरोग्य चांगले राहते.
तणावमुक्ती आणि भावनिक कल्याण:
पक्ष्यांचा किलबिलाट ऐकणे, फुलपाखरांचे बागडणे पाहणे हे शांत आणि सुखद अनुभव आहेत. निसर्गाच्या सान्निध्यात वेळ घालवल्याने कोर्टिसोल (Cortisol), म्हणजेच तणाव वाढवणाऱ्या संप्रेरकाची पातळी कमी होते. अमेरिकन सायकोलॉजिकल असोसिएशन (APA) च्या मते, निसर्गातील आपले बागडणे हे उदासीनता (Depression) आणि चिंता (Anxiety) कमी करण्यास मदत करते.
या बाबत झालेल्या अभ्यासातून असे दिसून आले की शहरातील उद्यानांमध्ये किंवा निसर्गरम्य ठिकाणी केलेल्या पक्षीनिरीक्षणामुळे रक्तदाब (Blood Pressure) कमी होण्यास मदत होते आणि मनःस्थिती (Mood) सुधारण्यास मदत होते.
शारीरिक सक्रियता आणि सामाजिक संवाद:
छंदामुळे आपली शारीरिक हालचाल हलक्या स्वरूपातील असते.पक्षी आणि फुलपाखरांच्या निरीक्षणासाठी बागेत किंवा निसर्गरम्य ठिकाणी फिरावे लागते, ज्यामुळे हलक्या स्वरूपात शारीरिक हालचाल (Light Physical Activity) होत असते.या हालचालीमुळे रक्ताभिसरण सुधारते आणि शारीरिक आरोग्य जपण्यास मदत होते.
सामाजिक संबंध:
जरी हा छंद एकांत वाटत असला तरी, अनेक ठिकाणी पक्षी आणि फुलपाखरू निरीक्षणाचे गट सक्रिय आहेत. यात सहभागी होऊन ज्येष्ठ नागरिक समान आवडीच्या लोकांशी संवाद साधू शकतात, ज्यामुळे सामाजिक एकाकीपणा (Social Isolation) कमी होतो आणि सामाजिक आधार (Social Support) वाढतो. एकाकीपणा हा डिमेन्शियाचा एक धोकादायक घटक मानला जातो, त्यामुळे सामाजिक संवाद यासाठी महत्त्वाचा आहे.
एकाकीपणा (Loneliness) आणि एकांतपणा (Solitude) यातील फरक आपण लक्षात घेतला पाहिजे.
एकाकीपणा (Loneliness): ही एक नकारात्मक भावनिक स्थिती आहे. जेव्हा व्यक्तीला सामाजिक संबंधांची उणीव जाणवते आणि ती इच्छेविरुद्ध एकटी असते, तेव्हा तिला एकाकीपणा जाणवतो. हे दुःख, उदासीनता किंवा असमाधान या भावनांशी जोडलेले असते. उदाहरणार्थ, घरात एकटे बसून टीव्ही पाहताना रिकामेपणा जाणवणे.
एकांतपणा (Solitude): ही एक सकारात्मक किंवा तटस्थ निवडक स्थिती आहे. जेव्हा व्यक्ती जाणीवपूर्वक आणि स्वेच्छेने इतरांपासून वेगळी राहणे पसंत करते, तेव्हा ती एकांतपणा अनुभवते. या वेळेचा उपयोग आत्मचिंतन, सर्जनशीलता किंवा शांतपणे स्वतःसोबत वेळ घालवण्यासाठी केला जातो. उदाहरणार्थ, सकाळी बागेत शांतपणे पक्षीनिरीक्षण करताना मिळणारे मानसिक समाधान. पक्षी आणि फुलपाखरांचे निरीक्षण हे एकांतपणाचे उत्तम क्षण आहेत, जिथे आपण निसर्गाच्या सौंदर्यात रमून स्वतःला शोधतो.
बायोफिलिया गृहीतक (Biophilia Hypothesis):
निसर्गाशी आपले उपजत नाते आहे.या छंदांमागे बायोफिलिया गृहीतकाचे महत्त्वाचे तत्त्व दडले आहे. प्रसिद्ध जीवशास्त्रज्ञ एडवर्ड ओ. विल्सन (Edward O. Wilson) यांनी मांडलेल्या या गृहीतकानुसार, मानवांमध्ये नैसर्गिकरित्या इतर सजीव प्राणी आणि निसर्गाशी जोडले जाण्याची एक उपजत प्रवृत्ती (Innate Tendency) आहे. कोट्यवधी वर्षांच्या मानवी उत्क्रांतीमध्ये आपण निसर्गाच्या सान्निध्यातच राहिलो आहोत. त्यामुळे निसर्गाशी आपले एक खोल भावनिक आणि मानसिक नाते तयार झाले आहे.
बायोफिलिया गृहीतकानुसार, पक्षी आणि फुलपाखरांचे निरीक्षण करताना आपल्याला जो आनंद आणि समाधान मिळतो,तो याच उपजत ओढीमुळे. शहरीकरणामुळे आपण निसर्गापासून दूर गेलो असलो तरी, पक्ष्यांचे गाणे, फुलपाखरांचे रंग किंवा झाडांचा हिरवागारपणा आपल्याला सहज आकर्षित करतो, कारण तो आपल्या मूळ स्वभावाचा भाग आहे. २००८ मध्ये “Journal of Environmental Psychology” मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका संशोधनानुसार, निसर्गात केवळ २० मिनिटे घालवल्याने तणाव आणि चिंता लक्षणीयरीत्या कमी होतो, जो बायोफिलियाचाच एक पुरावा आहे.
वरील सर्व चर्चे सार म्हणजे आपण ज्येष्ठ नागरिकांनी छंद बाळगणे हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून, ते आपल्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी एक प्रभावी उपाय योजना आहे. पक्षी आणि फुलपाखरांचे निरीक्षण यांसारखे निसर्ग-आधारित छंद वाढत्या वयासोबत येणाऱ्या विस्मरण (Dementia) या आजारावर एक प्रभावी आणि आनंददायी उपाय आहेत. हे छंद मेंदूला सक्रिय ठेवतात, या मुळे स्मरणशक्ती मध्ये सुधारणा होते, तणाव कमी होण्यास मदत होते आणि सामाजिक संवाद वाढतो. बायोफिलिया गृहीतकाप्रमाणे, निसर्गाशी असलेले आपले उपजत नाते आपल्याला या छंदांद्वारे पुन्हा अनुभवता येते, ज्यामुळे जीवनात एक नवीन चैतन्य निर्माण होते आणि जीवनाला उद्देश प्राप्त होतो.
तेंव्हा माझ्या ज्येष्ठ नागरिक मित्रांनी निसर्गाशी जोडून घेणारे असे छंद जोपासून एक निरोगी, सक्रिय आणि आनंददायी जीवन जगावे, हाच या लेखामागील मुख्य उद्देश आहे. निसर्गाच्या सान्निध्यात येऊन या छोट्या,सुंदर जीवांचे निरीक्षण करणे हा एक अद्वितीय अनुभव आहे, जो मनाला शांती आणि शरीराला ऊर्जा देतो आणि याचा नित्य अनुभव मी व माझी पत्नी शिल्पा घेत आहोत.
राजेंद्र गाडगीळ हे स्थानिक समाचार डिजिटल मीडिया चे सक्रिय योगदानकर्ता असून सामाजिक,शैक्षणिक, पर्यावरण आणि स्थानिक घडामोडींवरील बातम्यांचे वृत्तांकन करतात. जनसामान्यांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे, स्थानिक पातळीवरील महत्त्वाच्या घटनांची अचूक माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवणे आणि निष्पक्ष लेखनाच्या माध्यमातून समाजाशी जोडलेले राहणे हा त्यांच्या लेखनाचा मुख्य उद्देश आहे. डिजिटल पत्रकारितेच्या माध्यमातून ते विविध विषयांवर सखोल आणि प्रभावी लेख प्रकाशित करतात.
मो. 8999809416, email- gadgilrd@gmail.com
